Dieren spotten in Nationaal Park Zuid-Limburg (i.o.)

Het enige heuvelland dat Nederland heeft

Zuid-Limburg is landschappelijk een buitenbeentje. Waar de rest van Nederland op zand, klei en veen ligt, ligt hier kalksteen, klei, vuursteen en zandsteen in de ondergrond, met daarboven op de vlakke plateaus een dikke laag löss — minikorreltjes zand met kalkdeeltjes ertussen. De Maas en beken als de Geul en de Gulp hebben daar diepe geulen in getrokken.

Het resultaat is hoogteverschil, en dat verandert alles. De Vaalserberg is met ruim 300 meter de hoogste heuvel van het land. Zuidhellingen warmen sneller op dan waar ook in Nederland, en het klimaat is warmer dan elders. Precies daarom is de soortenrijkdom hier groter dan in welk ander deel van Nederland ook.

Het gebied is in ontwikkeling als nationaal park. Wat het samenbindt is niet één terrein maar een set landschapstypen die je nergens anders in deze combinatie vindt.

Vijf landschapstypen, en welke soorten erbij horen

Kalkgraslanden liggen op de steilste, zonnigste hellingen, waar de kalk aan de oppervlakte komt. Dit is orchideeënterrein, en het is ook de plek voor koninginnenpage en andere warmteminnende insecten. Ze bestaan alleen dankzij beheer: zonder maaien of begrazing groeien ze binnen enkele jaren dicht.

Hellingbossen zijn oude loofbossen op de steile flanken, vaak met beuk en haagbeuk. Hier zitten zwarte specht, middelste bonte specht, bosuil en appelvink, en in de bronbeekjes de vuursalamander. Het is ook het leefgebied van de wilde kat, die Nederland vrijwel alleen hier heeft.

Holle wegen zijn door eeuwenlang gebruik uitgesleten in de zachte ondergrond, soms meters diep. De steile, beschutte wanden zijn een wereld op zich: warm, luw en vol nissen. Graften — walletjes en terrassen op hellingen met struiken of plukjes bos — doen hetzelfde werk op kleinere schaal. Samen vormen ze het netwerk waarlangs das, hazelmuis en grauwe klauwier zich bewegen.

Beekdalen van Geul, Gulp en Geleenbeek zijn de natte tegenhanger, met kalkmoerassen in het Geleenbeekdal en het Geuldal. Hier zit de grote gele kwikstaart op stuwtjes en watermolens, en verandert het landschap mee met het waterpeil.

De soorten waarvoor je hierheen gaat

Het heuvelland is het Nederlandse bolwerk van de das. Ga bij zonsondergang op ruime afstand van een bosrand of holle weg zitten, met de wind in je gezicht, en beweeg niet. Wij noemen nooit burchtlocaties — dat is precies het soort informatie waar dassen last van krijgen.

De hazelmuis komt in Nederland alleen hier voor, in dichte struwelen met hazelaar, kamperfoelie en braam langs bosranden en graften. De eikelmuis, Nederlands zeldzaamste zoogdier, heeft hier zijn laatste bolwerk. Bij allebei geldt hetzelfde advies: zoeken heeft nauwelijks zin en verstoort de dieren. Volg het beschermingsonderzoek in plaats van zelf op pad te gaan.

Voor amfibieën en reptielen is dit de rijkste hoek van het land: vuursalamander, vroedmeesterpad, geelbuikvuurpad, hazelworm en levendbarende hagedis. Van die soorten publiceren wij bewust geen locaties — de eerste drie staan op de Lijst Kwetsbare Soorten en zijn vervaagd tot vijf bij vijf kilometer. Voor hazelworm en hagedis geldt dat wel: zoek op warme ochtenden langs zonnige bosranden en graften.

Aan vogels leveren de oude hellingbossen zwarte specht, middelste bonte specht, bosuil en appelvink, terwijl geelgors en grauwe klauwier het open, struweelrijke deel bezetten. De grauwe klauwier spiest zijn prooi op doornen — als je een struik met opgeprikte kevers vindt, weet je dat hij er zit.

Per seizoen, en op welk uur

April en mei zijn het rijkst. De bosanemonen en slanke sleutelbloemen bloeien in de hellingbossen, vogels zingen, hagedissen zonnen op de eerste warme ochtenden en de vroedmeesterpad begint na zonsondergang te fluiten.

Juni tot augustus is het seizoen van de kalkgraslanden: orchideeën, Duitse gentiaan, grasklokje en de vlinders en sprinkhanen die erbij horen. Ga op de warmste uren naar een zuidhelling.

September en oktober zijn goed voor paddenstoelen in de hellingbossen en voor de das, die dan volop foerageert. November tot maart is het rustigst, maar juist dan zie je de structuur van het landschap: zonder blad zijn holle wegen, graften en de vorm van de hellingen pas echt te lezen, en zit de appelvink zichtbaar hoog in de kale beuken.

Wat het uur betreft: voor zoogdieren de laatste twee uur van de dag, voor vogels de eerste twee, voor reptielen en insecten het midden van een warme dag. Voor vuursalamander uitsluitend een zachte, natte avond.

Verantwoord kijken in een kwetsbaar landschap

Blijf op de paden. Kalkgraslanden zijn extreem gevoelig voor betreding, en de poeltjes waarin geelbuikvuurpad en vroedmeesterpad zich voortplanten liggen vaak precies waar iemand denkt te kunnen lopen. Wat je vertrapt herstelt zich hier trager dan elders.

Raak amfibieën niet aan. Huidschimmels zijn in Zuid-Limburg een reële bedreiging voor de vuursalamander, en die verspreiden zich via handen en schoenzolen. Maak je laarzen schoon voordat je naar een ander gebied gaat.

Til stenen en planken op als je wilt, maar leg ze precies terug zoals ze lagen — voor hazelworm en hagedis is dat microklimaat het hele verschil. En verwacht van de zeldzaamste soorten geen waarneming: hazelmuis, eikelmuis en wilde kat zie je in de praktijk niet, en dat is voor die dieren maar goed ook.

Graften en holle wegen: het landschap dat de soorten maakt

Twee landschapselementen bepalen hier waar de dieren zitten, en allebei zijn ze door mensen gemaakt. Visit Zuid-Limburg omschrijft ze als inslijtingen of dalen met steile begroeide wanden vol planten, struiken en bomen. Holle wegen zijn gevormd op veelgebruikte routes tussen een dorp in het beekdal en de akkers op het plateau, door een combinatie van uitslijting door regenwater en gebruik als pad. Graften zijn ontstaan doordat boeren stroken bos lieten staan, dwars op de helling.

Voor jou als spotter zijn dat de plekken om te lopen. In de holle wegen heerst een eigen microklimaat, beschut tegen de wind, en de begroeide wanden herbergen volgens diezelfde bron een grote soortenrijkdom, van de hazelmuis tot het vliegend hert. Op warme ochtenden zijn de zonnige randen van graften de beste plek om een hazelworm of een levendbarende hagedis te zien liggen. Blijf wel op het pad: de wanden zijn kwetsbaar en storten makkelijk in.

Het Geuldal: waar de meeste natuurwaarde zit

Het grootste aaneengesloten stuk beschermde natuur in dit heuvelland is het Geuldal. Natura 2000 noemt het met een oppervlakte van bijna 2500 hectaren een van de omvangrijkste Natura 2000 gebieden in ons land, waarin bossen, graslanden en beeklopen de belangrijkste natuurwaarden vormen. Het gebied is volgens dezelfde bron vooral belangrijk voor ingekorven en vale vleermuis, en daarnaast voor vliegend hert, geelbuikvuurpad en spaanse vlag.

Over de amfibieën is Natura 2000 nuchter: in poelen komt hier en daar de kamsalamander voor en op een enkel plekje nog de geelbuikvuurpad; de vroedmeesterpad is iets algemener. Dat “een enkel plekje” is precies de reden waarom wij van deze soorten geen vindplaatsen publiceren. Een poel met geelbuikvuurpadden is met tien bezoekers per week al kapot.

Wat de beheerder zelf zegt

Staatsbosbeheer vat het gebied samen als heuvels en dalen, bronnen en beken, bloemenzeeën en archeologische rijkdommen, met de beroemde kalkgraslanden waar orchideeën goed gedijen en de typische holle wegen waarlangs je omhoog klimt naar het plateau. Aan dieren noemt de beheerder de vuursalamander, de alpenwatersalamander, de kleine salamander, diverse soorten vleermuizen, ree, das en vos. En, belangrijk voor wie hier gaat kijken: “de kilometers lange bosranden zijn vooral belangrijk voor de dieren die hier leven”. Zoek dus de overgangen op, niet het midden van een bos of weiland.

Waarom het hier zo rijk is, zegt Staatsbosbeheer er zelf bij: de soortenrijkdom in Limburg is groter dan waar ook in Nederland, door de variatie in het landschap en doordat het er net wat warmer is. In de beekdalbossen levert dat voorjaarsbloeiers als dotterbloem, bosanemoon en slanke sleutelbloem op — en daarmee de insecten, en daarmee de vogels.

Verder lezen bij de bron

• Staatsbosbeheer – Over Zuid-Limburg — landschap, kalkgraslanden, holle wegen, graften en de soorten die de beheerder zelf noemt.
• Staatsbosbeheer – Heuvellandschap — waarom de soortenrijkdom hier het hoogst van Nederland is, en hoe er beheerd wordt.
• Natura 2000 – Geuldal — omvang, habitattypen en de soorten waarvoor het gebied is aangewezen.
• Provincie Limburg – Natura 2000-gebied Geuldal — de bestuurlijke kant: begrenzing, doelen en beheerplan.
• Visit Zuid-Limburg – Graften en holle wegen — hoe ze zijn ontstaan en welke dieren erin leven.
• Visit Zuid-Limburg – Heuvels en dalen — overzicht van het heuvelland en de deelgebieden.
• Natuurkennis – Heuvellandschap — de ecologie achter kalkgraslanden, hellingbossen en bronnen.

Veelgestelde vragen

Gegevens over dit gebied komen van Staatsbosbeheer, aangevuld met Vogelbescherming Nederland, Zodion, RAVON en de NDFF. Zie ook onze verantwoording.