Goudhaan spotten in Nederland

Kijk naar het gezicht, niet naar de kruin. De goudhaan heeft een blank, tekeningloos gezicht waarin het grote donkere oog los lijkt te zweven. De vuurgoudhaan heeft juist een opvallende witte wenkbrauwstreep met daaronder een gitzwarte streep dwars door het oog, en een bronsgroene vlek op de halszijde. De kruin helpt alleen bij mannetjes: geel bij de goudhaan, fel oranje bij de vuurgoudhaan — maar bij vrouwtjes en jonge vogels is dat verschil onbetrouwbaar. De vuurgoudhaan is bovendien veel schaarser: 6.500 tot 8.500 broedparen tegen 44.000 tot 74.000 goudhanen, en vooral in de oostelijke helft van het land.

Extreem hoog. De zang is een serie op- en neergaande toontjes, vier tot zes keer herhaald en vaak afgesloten met een korte triller; de roep is een ijl “zrie-zrie-zrie”. De toonhoogte ligt rond de 8 kilohertz, en dat is precies het gebied dat als eerste wegvalt als je gehoor met de jaren achteruitgaat. Veel vogelaars boven de vijftig horen de goudhaan niet meer, terwijl hij vlak boven hun hoofd zit. Hoor je hem wel, dan is het de betrouwbaarste manier om hem te vinden.

In naaldbos, en dan vooral in sparren: fijnspar, douglasspar en sitkaspar. De Veluwe, de Utrechtse Heuvelrug en Drenthe zitten er vol mee. Buiten de broedtijd is hij veel minder kieskeurig en duikt hij op in loofbos, duinstruweel, parken en tuinen — zeker in oktober, wanneer noordelijke vogels aankomen. Zoek in de winter naar rondtrekkende mezengroepen: daar zitten vrijwel altijd een paar goudhanen tussen.

Ternauwernood. Een goudhaan weegt minder dan een A4’tje papier en verliest in een koude nacht tot een vijfde van zijn gewicht. Om dat terug te eten moet hij vrijwel de hele korte winterdag door foerageren, en ’s nachts kruipen ze met een groepje dicht tegen elkaar in dennentakken om warmte te delen. Na een strenge winter kan de stand daarom instorten; in de jaren daarna herstelt hij zich weer snel, want een goudhaan legt zeven tot dertien eieren per legsel en broedt twee keer per jaar.

In oktober en november. Dan komen er honderdduizenden uit Scandinavië en Noord-Rusland bij, die vaak ’s nachts over de Noordzee trekken. Op de Waddeneilanden en in de duinen zitten ze na zo’n oversteek uitgeput in het lage struweel, soms tien tot vijftien stuks in één struik, en dan zijn ze opvallend tam — dat is de enige tijd van het jaar dat je er zonder verrekijker een goed kunt bekijken.