Tjiftjaf spotten in Nederland

Op uiterlijk zijn ze bijna niet uit elkaar te houden, dus luister eerst. De tjiftjaf zingt monotoon zijn eigen naam: “tjif-tjaf-tjif-tjaf”, in willekeurige volgorde, minutenlang door. De fitis zingt een vloeiend strofetje dat oploopt en dan zacht wegsterft, weemoedig van klank. Zie je de vogel goed, let dan op de poten: donker tot zwart bij de tjiftjaf, lichtbruin tot vleeskleurig bij de fitis. De fitis heeft daarnaast een duidelijkere wenkbrauwstreep en langere vleugelpunten. Het beste gedragskenmerk is de staart: een foeragerende tjiftjaf wipt voortdurend met de staart naar beneden, een fitis doet dat nooit.

Begin maart, en daarmee is hij meestal de eerste zomervogel die je hoort. De fitis volgt pas half april. Dat komt doordat de tjiftjaf een kortere reis maakt: hij overwintert in Spanje, Portugal en Marokko in plaats van ten zuiden van de Sahara. In augustus tot half oktober vertrekt hij weer. Een groeiend aantal — inmiddels duizend tot tweeduizend vogels — blijft tegenwoordig de hele winter hier.

Vrijwel overal met bomen en struiken. Hij heeft twee dingen nodig: opgaande bomen om vanuit te zingen en een dichte ondergroei om in te nestelen. Ouder loofbos en gemengd bos zijn favoriet, maar een park, een houtwal of een verwilderde tuin voldoen ook. Alleen in kaal, opgeschoond bos zonder ondergroei ontbreekt hij, want zijn nest staat op of vlak boven de grond.

Als een klein bakoventje. Hij bouwt een bolvormig nest met de ingang aan de zijkant, van dorre bladeren, gras en mos, van binnen gevoerd met veertjes, en verstopt dat op of vlak boven de grond in dichte vegetatie. Daardoor is hij kwetsbaar voor loslopende honden, katten en maaibeheer in het broedseizoen, dat van half april tot eind juni loopt. Twee legsels van vijf tot zes eieren per jaar is normaal.

Steeds vaker wel. Duizend tot tweeduizend tjiftjaffen blijven tegenwoordig hier, vooral in het westen en zuiden, bij rioolwaterzuiveringen, in rietkragen en in beschutte stadsparken — plekken waar ook in januari nog muggen en vliegjes te vinden zijn. Ze zingen dan meestal niet, dus je moet ze op hun kenmerkende oplopende “fwiet”-roep en op het staartwippen herkennen.

Monotoon zijn eigen naam: “tjif-tjaf-tjif-tjaf”, in willekeurige volgorde en minutenlang achter elkaar. Dat maakt hem een van de makkelijkste zangvogels om op geluid te herkennen. Hoger op deze pagina staat een opname.