Dieren spotten in Oostvaardersplassen

Twee gebieden in één, en dat bepaalt waar je gaat staan

De Oostvaardersplassen zijn niet één landschap maar twee, en wie dat weet kiest een betere plek om te gaan staan. Het westelijke deel is moeras: riet, open water en slikranden, een vogelgebied van internationale betekenis. Het oostelijke deel is open grasland waar edelherten, konikpaarden en heckrunderen rondlopen in aantallen die je nergens anders in Nederland ziet. De twee delen vragen een ander tijdstip, een andere hut en een andere verwachting — en de meeste teleurstellingen ontstaan doordat iemand voor het ene komt en op het andere uitkijkt.

Dat het gebied er überhaupt is, is toeval. Toen in 1968 de Flevopolder was drooggemalen, bleef dit natte deel ongebruikt liggen. Staatsbosbeheer schrijft er nuchter over: “Er zou een industriegebied komen, maar toen daar geen behoefte aan was, greep de natuur haar kans.” Het bekendste wildgebied van het land was bedoeld als bedrijventerrein.

Je loopt hier niet zomaar naar binnen

Dit is de verwachting die je vooraf moet bijstellen. Het kerngebied, waar de kuddes lopen, is volgens Staatsbosbeheer “alleen toegankelijk via excursies buiten het winterseizoen”. Vrij toegankelijk zijn het Hollandse Hout, het Kotterbos, het Oostvaardersbos en het Oostvaardersveld.

Dat is minder beperkend dan het klinkt, want de kijkhutten langs de rand zijn hier het eigenlijke product. Er staan er veertien, en vanuit een deel daarvan kijk je verder het moeras in dan je te voet ooit zou komen. Wil je wél het kerngebied in, dan gaat dat met een gids: de ecokar vanaf het Buitencentrum rijdt er in twee uur doorheen, van 13.30 tot 15.30 uur.

De valkuil staat in de kalender: januari tot half mei

Hier gaat het het vaakst mis. De wandelroute Zeearend — vijf kilometer vanaf het Buitencentrum, met aan het eind de grote kijkhut van twee verdiepingen — is volgens Staatsbosbeheer “gesloten van januari tot medio mei”. Dat zijn precies de maanden waarin de meeste mensen op zeearenden afkomen, want in de winter zijn die het best te zien.

Ook delen van de Driehoek, het Oostvaardersbos en het Kotterbos gaan in de wintermaanden dicht “vanwege beheer en rust voor de grote grazers”, en soms loopt dat door tot enkele weken in het voorjaar. Kijk dus altijd eerst de actuele toegankelijkheid na voordat je rijdt. Dat kost een minuut en het scheelt een middag.

Waar je begint als je er nooit bent geweest

Begin bij het Buitencentrum aan de Kitsweg in Lelystad en loop naar kijkhut De Zeearend. Dat is de grootste hut van het gebied, met twee verdiepingen, en je hebt er ruim tweeënhalve kilometer vrij uitzicht over de plassen. De hut is toegankelijk voor mensen met een fysieke beperking. In de ochtend maak je er de meeste kans op een edelhert; in het riet eromheen zitten baardmannetjes, putters en rietzangers, en boven de Driehoek jagen kiekendieven laag over de grond.

Kijk je liever vanaf de weg, dan zijn de Grote en de Kleine Praambult aan de Praamweg verhoogde uitkijkpunten langs de spoorlijn Almere–Lelystad. Het Jan van den Boschpad ligt in het Fluitbos bij Almere. Aan de Almeerse kant hoort Natuurbelevingscentrum De Oostvaarders bij hetzelfde gebied.

De winter is het grootste schouwspel, en het wisselt enorm

Wat hier in de winter gebeurt, is in aantallen indrukwekkender dan de grazers waar het gebied bekend om staat. Sovon telt de slaapplaatsen, en voor de kolgans staan zes seizoenen op een rij: 17.497, 25.353, 69.651, 38.875, 40.220 en 20.876 vogels als seizoensmaximum. Voor de brandgans loopt de reeks van 6.500 tot 27.936.

Die spreiding is het eigenlijke verhaal. Reken niet op zeventigduizend ganzen omdat het er ooit zoveel waren: het seizoen ervóór waren het er 25.000 en het seizoen erna 39.000. Wat je wél kunt plannen is het moment. Ganzen komen in de schemering naar de slaapplaats, en dan zie je het gebied op zijn drukst.

Het moeras in het voorjaar

Vanaf april is het moeras aan de beurt. Sovon telde in 2024 1.458 broedparen rietzanger en in 2020 832 paren snor. Dat zijn geen soorten waar de gemiddelde bezoeker voor komt, maar ze zeggen alles over de kwaliteit van het riet — en daaruit volgt de rest: blauwborst, roerdomp, lepelaar, grote zilverreiger en bruine kiekendief.

En dan de zeearend. In 2006 hadden de Oostvaardersplassen een primeur: volgens Staatsbosbeheer broedde er “voor het eerst sinds de Middeleeuwen weer een zeearend in ons land”. Je maakt hier het hele jaar kans, met de winter als beste periode. Waar we uitgebreider op de soort ingaan, lees je in het artikel over de zeearend in Nederland. Nestlocaties noemen we niet, ook niet als iemand erom vraagt — zie verantwoord spotten.

Praktisch

Parkeren kan bij het Buitencentrum Oostvaardersplassen (Kitsweg 1, Lelystad) en bij Natuurbelevingscentrum De Oostvaarders in Almere; er is een treinhalte Oostvaarders. Honden mogen aangelijnd mee op wandelroute ’t Lange Pad en op een aantal routes in het Hollandse Hout en het Kotterbos, maar volgens Staatsbosbeheer is het Buitencentrum “niet toegankelijk voor honden en dat geldt ook voor de routes die daar starten”.

Verder lezen bij de bron

• Staatsbosbeheer, toegankelijkheid Oostvaardersplassen — welke delen vrij toegankelijk zijn, de wintersluiting en de regels voor honden. staatsbosbeheer.nl
• Staatsbosbeheer, over de Oostvaardersplassen — het ontstaan na de drooglegging van 1968 en het eerste zeearendbroedgeval in 2006. staatsbosbeheer.nl
• Staatsbosbeheer, wandelroute Zeearend — vijf kilometer, het uitzicht vanaf de hut en de sluiting van januari tot medio mei. staatsbosbeheer.nl
• Staatsbosbeheer, met de ecokar door de Oostvaardersplassen — de begeleide tocht het kerngebied in, twee uur. staatsbosbeheer.nl
• Staatsbosbeheer, alle uitjes bij de Oostvaardersplassen — het actuele aanbod aan excursies en routes. staatsbosbeheer.nl
• Staatsbosbeheer, alles over de zeearend — achtergrond bij de terugkeer van de soort. staatsbosbeheer.nl
• Sovon Vogelonderzoek Nederland, Natura 2000-gebied Oostvaardersplassen — broedvogels 2020-2025 en slaapplaatsaantallen per seizoen, uit het Netwerk Ecologische Monitoring. stats.sovon.nl
• Birdingplaces, Oostvaardersplassen oostzijde — kijkplekken en soorten, beschreven door lokale vogelaars. birdingplaces.eu
• Birdingplaces, Oostvaardersplassen westzijde — de route langs de Oostvaardersdijk. birdingplaces.eu

Veelgestelde vragen

Gegevens over voorkomen en waarnemingsdichtheid komen uit de NDFF. Praktische informatie via de terreinbeheerder. Zie ook onze verantwoording.