Smelleken spotten in Nederland

Van september tot mei, en altijd schaars — er overwinteren maar 200 tot 300 vogels in Nederland. Zoek in open akkerland, op heide, in de duinen en op kwelders. Hij slaapt in rietvelden of hoge heide. Broeden doet hij hier niet: dat gebeurt op toendra’s, heidevelden en in open taiga ver naar het noorden.

Aan zijn formaat: dit is onze kleinste roofvogel, 25 tot 30 centimeter, met een spanwijdte van 50 tot 62 centimeter — nauwelijks groter dan een merel. Hij is gedrongen gebouwd met een brede vleugelbasis, vleugelpunten die minder spits zijn dan bij andere valken, en een vrij lange staart. Het mannetje is blauwgrijs van boven met een zwarte staartband en een bruinoranje gevlekte borst; het vrouwtje is bruin en duidelijk groter.

Vooral het gedrag. De torenvalk bidt — hij hangt biddend stil in de lucht boven een berm. Het smelleken doet dat nooit; het vliegt snel en laag over het land en verrast zijn prooi. De torenvalk is bovendien slanker met een langere staart en roodbruine bovendelen bij het mannetje.

De boomvalk is slanker en langvleugeliger, met sikkelvormige vleugels, een zwarte kopkap met witte wangen en een roodbruine broek — en hij is hier juist in de zomer. Het smelleken is compacter, korter van vleugel en zit hier in de winter. Ze overlappen dus nauwelijks in de tijd.

Laag, snel en achtervolgend. Hij scheert vlak over het land om zangvogels te verrassen en gaat er dan in een felle, wendbare achtervolging achteraan, tot in de lucht toe. Zijn prooi weegt meestal onder de vijftig gram: graspiepers, leeuweriken en vinken. Zie je op een winterse kwelder een klein donker projectiel laag over het land schieten waarna alle piepers opvliegen, dan was dat een smelleken. De aantallen lopen al ruim dertig jaar terug.

Iets tussen boomvalk en torenvalk in. In Nederland hoor je hem zelden: hij is hier wintergast en dan nauwelijks vocaal. Hoger op deze pagina staat een opname.