Dieren spotten in Nationaal Park Veluwezoom

Het oudste nationale park van Nederland, en waarom het reliëf heeft

De Veluwezoom telt ruim 5.000 hectare en is het oudste natuurgebied van Natuurmonumenten: de eerste aankoop dateert van 1911. Het ligt aan de zuidoostrand van de Veluwe, bij Rheden en Arnhem, en verschilt van de rest van de Veluwe op één punt dat je meteen ziet — het heeft hoogteverschil.

Dat reliëf is een erfenis van de voorlaatste ijstijd, toen landijs de bodem opstuwde tot stuwwallen. Het gevolg is een landschap van heuvels met uitzicht, waar je vanaf de Posbank bij helder weer tot in Duitsland kijkt. Dat maakt het park voor dieren kijken uitzonderlijk geschikt: je kunt van bovenaf over open terrein uitkijken in plaats van er middenin te staan.

Het landschap is een mozaïek: oude beukenbossen en inheems loofbos, uitgestrekte heidevelden, stuifzand, en landgoederen met lanen en waterpartijen. Elk van die typen levert andere soorten op, en ze liggen op loopafstand van elkaar.

Grote zoogdieren: wat je kunt zien en wanneer

Edelhert, wild zwijn en ree leven hier vrij. Daarnaast lopen er kuddes Schotse hooglanders, IJslandse paarden en schapen als grote grazers, ingezet om de heide open te houden.

Voor het edelhert is september en oktober het seizoen: dan is de bronst, en burlende mannen zijn op honderden meters hoorbaar. Ga bij zonsopgang naar een uitkijkpunt en blijf daar. De uitkijkhut Elsberg, de post achter de schaapskooi en de uitkijkpost bij Herikhuizen zijn daarvoor gemaakt.

Wilde zwijnen zijn lastiger: ze zijn vooral in de schemer en de nacht actief. Zoek overdag naar verse wroetsporen om te weten waar ze zitten, en kom daar tegen zonsondergang terug. Houd altijd ruime afstand van een zeug met biggen.

Reeën zie je het makkelijkst, vroeg in de ochtend en laat op de avond, op de overgangen tussen bos en heide. De truc is niet om ze te benaderen maar om stil te blijven staan zodra er een opkijkt.

Wat er nog meer zit

Op de heide zingt de boomleeuwerik zijn dalende, jodelende strofe in een cirkelende zangvlucht — voor veel mensen het mooiste geluid van dit park. Roodborsttapuiten zitten op de toppen van heidestruikjes en tikken alarmerend als je te dichtbij komt.

In de oude beukenbossen zit de zwarte specht, onze grootste specht en zo groot als een kraai. Je hoort hem eerder dan je hem ziet: een ver dragende roffel, of het klagende kliejuu van een vogel in de vlucht. Op de landgoedovergangen tussen bos en open terrein zit de gekraagde roodstaart.

Langs de zonnige randen van heidepaden warmt de levendbarende hagedis zich op, het best in april en mei en opnieuw eind augustus tot september. Midden in de zomer zie je hem juist minder.

Waar je moet gaan staan

De Posbank is het bekendste uitzichtpunt en op een heldere dag kijk je tot in Duitsland. Voor dieren kijken is de vroege ochtend beslissend: dan is het stil, staan de dieren nog op de open heide, en heb je laag licht dat over het reliëf strijkt.

De uitkijkhut Elsberg, de post achter de schaapskooi en de uitkijkpost bij Herikhuizen geven je de hoogte en de dekking die je op de heide zelf mist. Ga daar zitten en blijf zitten; wie loopt ziet minder dan wie wacht.

Het bezoekerscentrum aan de Heuvenseweg 5a in Rheden is het startpunt, met rolstoeltoegankelijke voorzieningen, een buggyroute van 3,5 kilometer en een gezinsroute van 2,5 kilometer.

Regels en verantwoord bezoek

Honden moeten aangelijnd zijn en op de paden blijven. Op een gebied waar reeën, edelherten en grondbroedende heidevogels leven is een loslopende hond geen detail maar de belangrijkste verstoringsbron.

Drones vliegen is verboden, net als metaaldetectie en magneetvissen. Groepen van meer dan twintig personen hebben vooraf toestemming nodig, en paardrijden mag alleen op gemarkeerde ruiterpaden met een vergunning.

Loop nooit tussen een kudde grote grazers door, ook niet als de dieren rustig lijken. Schotse hooglanders zijn geen vee maar half wilde dieren die hun kalveren verdedigen. Neem de omweg over het pad.

Als je voor de bronst komt

Natuurmonumenten zet de bronst “grofweg tussen half september en half oktober”. Er ligt een eigen Bronstroute van 10,4 kilometer die start bij Paviljoen De Posbank aan de Beekhuizenseweg in Rheden. Het park is alleen open tussen zonsopkomst en zonsondergang, en juist in deze weken vraagt Natuurmonumenten om daar strikt in te zijn: “Zorg ook dat je pas na zonsopgang het gebied in gaat en vóór zonsondergang uit het gebied bent.”

Twee dingen die je vooraf moet weten. De Schaapsallee, de toegangsweg naar observatiepost de Elsberg, is afgesloten voor gemotoriseerd verkeer, en de parkeerplaats bij de Elsberg is dat ook; het advies is te parkeren bij De Plaghak en van daaruit te lopen of te fietsen. En rij langzaam op de wegen door het gebied — het edelhert steekt in deze weken vaker en onvoorspelbaarder over.

Wat er buiten de grote zoogdieren te halen valt

Het park is ruim 5.000 hectare met zo’n 350 kilometer aan paden, en dat reliëf levert vogels op die je op de vlakke Veluwe minder makkelijk vindt. Birdingplaces zet als beste vijf de wespendief, de zwarte specht, de appelvink, de geelgors en de raaf. Op de heide komen daar de nachtzwaluw, de roodborsttapuit en in de winter de klapekster bij, en in de sparren de kruisbek.

Naast de wilde dieren lopen er Schotse hooglanders, IJslandse paarden en een schaapskudde. Dat is beheer, geen wild, maar het bepaalt wel hoe het landschap eruitziet — en het is de reden dat de heide open blijft.

Verder lezen bij de bron

• Natuurmonumenten, Nationaal Park Veluwezoom — ruim 5.000 hectare, 350 kilometer pad, en de regels voor honden en rolstoeltoegankelijke routes. natuurmonumenten.nl
• Natuurmonumenten, bronsttijd op de Veluwezoom — de periode, het advies om na zonsopgang te komen, en de afsluiting van de Schaapsallee en de parkeerplaats bij de Elsberg. natuurmonumenten.nl
• Natuurmonumenten, Bronstroute Veluwezoom — 10,4 kilometer vanaf Paviljoen De Posbank. natuurmonumenten.nl
• Natuurmonumenten, Bezoekerscentrum Veluwezoom — openingstijden, excursies en het startpunt van de meeste routes. natuurmonumenten.nl
• Natuurmonumenten, bronstexcursie Nationaal Park Veluwezoom — begeleide tocht in het seizoen. natuurmonumenten.nl
• Birdingplaces, Veluwezoom — beste vijf soorten en kijkplekken, beschreven door lokale vogelaars. birdingplaces.eu
• Birdingplaces, De Elsberg — de observatiepost waar de bronst het best te horen is. birdingplaces.eu
• Birdingplaces, Beekhuizen — het beekdal aan de zuidkant van het park. birdingplaces.eu

Veelgestelde vragen

Gegevens over dit gebied komen van Natuurmonumenten, de beheerder, aangevuld met Vogelbescherming Nederland, Zodion, RAVON en de NDFF. Zie ook onze verantwoording.