Wat kun je in november spotten?

November heeft een slechte naam en dat is onverdiend. Het is de maand van de grote aantallen: wat in oktober binnendruppelde, staat er nu met duizenden tegelijk. Het blad is eraf, dus je ziet dwars door het bos heen, en het donker begint zo vroeg dat je na het werk nog een avondwaarneming kunt doen. Als er één maand is waarin je met weinig moeite iets spectaculairs ziet, is het deze.

De kraanvogelpiek

Als je één week per jaar zou moeten kiezen, is dat de laatste van oktober of de eerste van november. Kraanvogels trekken van half oktober tot in december over Nederland, met de piek precies in deze weken. Of ze over óns land komen hangt af van het weer: bij noordoostenwind, nachtvorst en helder weer schuift de trekbaan westwaarts. Houd de wind in de gaten en ga naar buiten als hij die kant op staat — twee dagen later kan het voorbij zijn.

Spreeuwenwolken boven het riet

Vanaf eind september draaien spreeuwen boven hun slaapplaatsen, en in november zitten de aantallen hoog. Het loont om precies te weten wat je doet: reken terug vanaf zonsondergang, want een zwerm duurt gemiddeld zesentwintig minuten en stort dan in één keer naar beneden. Zoek in riet — zeventig procent van de grote slaapplaatsen ligt daar. Alles daarover staat in het artikel over de spreeuwenwolk.

De wintergasten komen binnen

November is de maand waarin het waterwild arriveert. Kolganzen en brandganzen vullen de polders, en op het open water verschijnen de eerste smienten, brilduikers en grote zaagbekken. In de bessenstruiken zitten kramsvogels en koperwieken uit Scandinavië. Onder de beuken scharrelen groepen kepen: die trekken volgens Vogelbescherming juist in oktober en november in grote groepen door, en hebben de beuk als favoriet. En in de tuin gaat de voedertafel weer lopen: welk voer wel en niet geschikt is, en waarom het netje van een vetbol eraf moet, staat in tuinvogels voeren.

Het bos is kaal, en dat helpt

Zonder blad zie je wat er de rest van het jaar verborgen zit: nesten, holtes, en de dieren zelf. Het is ook het beste luistermoment van het jaar. De roepactiviteit van uilen is volgens achttien jaar dagelijkse waarnemingen in Limosa het hoogst van september tot januari, en een windstille novemberavond in oud loofbos draagt geluid over honderden meters. Overdag verraden krijsende gaaien waar een bosuil zit te slapen.

En de zoogdieren dan?

De bronst is voorbij: edelherten en damherten zijn weer rustig en besteden hun dagen aan eten. Dat maakt ze in november juist makkelijker te zien dan in de bronstmaanden, want ze staan langer op één plek en schrikken minder snel. Waar dat in een open landschap het makkelijkst gaat, staat in Edelherten in de Oostvaardersplassen. In het bos is het bovendien het seizoen waarin sporen weer leesbaar worden: natte grond houdt prenten vast, en onder een vaste uilenrustplek liggen braakballen. Een vos die in de schemering een akker oversteekt is in november bijna routine.

Waar je heen gaat

Voor ganzen en kraanvogels naar het noorden: Lauwersmeer, Fochteloërveen en De Onlanden. Voor spreeuwenwolken naar rietmoeras: Weerribben-Wieden of de Oostvaardersplassen. Voor bosuilen en kepen blijf je op de Veluwe, bij de Leuvenumse Bossen of Veluwezoom.

Praktisch

Het licht is kort maar zacht, en het gouden uur valt op een burgerlijk tijdstip. De grootste valkuil is kou: je staat in november veel langer stil dan in oktober, en koud worden kost je de waarneming. Neem meer kleding mee dan je denkt nodig te hebben, en een thermosfles. Hoe we met afstand en verstoring omgaan staat op verantwoord spotten.