Dieren spotten in IJssel & uiterwaarden

Een rivier met ruimte ernaast

De IJssel is een zijtak van de Rijn en loopt van Arnhem tot aan het IJsselmeer. Wat hem voor dieren interessant maakt is niet de rivier zelf maar de strook ernaast: negenduizend hectare uiterwaarden, met oeverwallen, komgronden, hooilanden en op steeds meer plekken gegraven nevengeulen.

Die nevengeulen zijn de laatste decennia aangelegd om bij hoogwater meer water te kunnen afvoeren, maar ze doen iets anders ook: ze maken langzaam stromend, ondiep water met zandige oevers — precies wat ontbreekt in een genormaliseerde rivier. In de Vreugderijkerwaard bij Zwolle heeft Natuurmonumenten zo’n geul parallel aan de IJssel gegraven, en daar vinden vissen paaiplaatsen.

De bever gaat hier het hardst vooruit

Als er één soort is die de IJssel claimt, is het de bever. Uit het monitoringsonderzoek van de Zoogdiervereniging voor de provincie Gelderland: de toename in het aantal territoria vindt plaats in alle drie de Rijntakken-gebieden, “maar vooral in de Rijntakken langs de IJssel”. In de winter 2021/2022 ging het in het hele Habitatrichtlijngebied Rijntakken om 27 tot 31 territoria en 98 burchten en holen; een jaar later om 31 tot 41 territoria en 137 burchten en holen.

Let op dat die cijfers voor héél Rijntakken gelden — dus inclusief Waal, Nederrijn en Gelderse Poort — en niet uitsluitend voor de IJssel. Wat de IJssel wél apart maakt, is dat de groei daar het sterkst is.

Verderop, bij de IJsselmonding richting Ketelmeer en Vossemeer, komen daar zeearend, otter en buidelmees bij. De kleine eilandjes met duizenden vogels en zelfs zeearenden op het Ketelmeer zijn een eigen verhaal.

De vissen: eerlijk over wat we weten

Dit is het onderdeel waar wij het minst hard kunnen zijn. Voor de Grensmaas bestaat een per-soort-tabel; voor de IJssel niet.

Wat wél is vastgesteld, komt uit de rivierhoutmonitoring van Rijkswaterstaat in 2014 en 2015: in de nevengeul bij Aersoltweerde langs de IJssel werden achttien soorten aangetroffen, met hoge concentraties juveniele barbeel — een aanwijzing voor voortplanting ter plaatse — en met winde als de talrijkste soort bij de kleioevers. In totaal zagen de onderzoekers over alle pilotlocaties 23 vissoorten.

Voor sneep, kopvoorn, serpeling, riviergrondel en alver hebben wij géén bron gevonden die hun aanwezigheid in de IJssel vaststelt. Ze zullen er vrijwel zeker zijn, maar wij schrijven hier niet op wat we niet kunnen onderbouwen.

Het Natura 2000-aanwijzingsdocument noemt als beschermde vissoorten bittervoorn, grote modderkruiper, kleine modderkruiper en rivierdonderpad. Zeeprik, rivierprik, zalm en elft staan er níet in.

Waar je kijkt, en waar de hond thuisblijft

Er zijn drie vogelkijkhutten waarvan wij de locatie zeker weten. De Duursche Waarden bij Fortmond hebben naast een hut ook een vogelkijkscherm en een uitkijktoren, met een laarzenpad tussen de hut en de toren. De Vreugderijkerwaard bij Zwolle heeft een hut die, samen met het toegangspad, rolstoeltoegankelijk is. De Rammelwaard ligt vijf kilometer ten noorden van Zutphen, met een wandeling van ongeveer vijfhonderd meter vanaf de weg.

Let op het hondenbeleid: dat verschilt hier per beheerder, en het verschil is groot. Bij Staatsbosbeheer in de IJsselvallei zijn honden welkom mits aangelijnd. In de Vreugderijkerwaard van Natuurmonumenten zijn honden helemaal niet toegestaan, “in verband met de (broed)vogels”.

En houd rekening met water. Uiterwaarden lopen bij hoogwater onder, en dan gaan ze dicht. Staatsbosbeheer verwijst voor actuele informatie over parkeren, openingstijden en hoogwater naar de boswachter van het deelgebied — dat is geen formaliteit maar een praktische noodzaak in de winter.