Een mastjaar is een jaar waarin eiken en beuken massaal vrucht dragen. Op de Veluwe ging het in 2025 om naar schatting 5,4 miljoen kilo eikels en beukennootjes. Wat er nu valt, bepaalt tot ver in het volgende jaar wat je ziet: de gaai die er vijfduizend verstopt, de eekhoorn die een deel vergeet, de zwijnen die eronder woelen, en de muizenpiek die er een jaar later op volgt — met de uilen erachteraan.
Loop je in oktober door een eikenbos en kraakt het onder elke stap, dan sta je in een mastjaar. Dat is een jaar waarin eiken en beuken massaal vrucht dragen, en het is veel meer dan een aardig herfstverschijnsel: een mastjaar bepaalt voor maanden vooruit welke dieren je in het bos ziet, hoeveel het er zijn, en welke roofdieren daar achteraan komen. De eikels die nu vallen, zijn de reden dat je volgend voorjaar meer uilen hoort.
Hieronder staat hoe dat werkt, met de cijfers die er in Nederland werkelijk over bestaan — en met wat je er zelf van kunt zien, van de gaai die in september begint te sjouwen tot de kepen die in november onder de beuken scharrelen.
Wat een mastjaar precies is
“Mast” is het oude woord voor de vruchten van bosbomen: eikels, beukennootjes, kastanjes. Vroeger werden varkens het bos in gedreven om die op te eten, en daar komt de term vandaan. Een mastjaar is een jaar waarin die bomen uitzonderlijk veel vrucht dragen — en dat doen ze niet ieder voor zich, maar min of meer tegelijk, over grote gebieden.
Het verschil tussen een goed en een slecht jaar is enorm. Op de Veluwe wordt de opbrengst al tientallen jaren geschat, en die schattingen lopen van bijna niets tot ruim vijf miljoen kilo. Voor een muis, een gaai of een wild zwijn is dat het verschil tussen een winter die je makkelijk doorkomt en een winter die je misschien niet haalt.
Hoeveel er valt: de mastopname op de Veluwe
Nederland heeft één plek waar dit systematisch wordt bijgehouden: de Veluwe. Onderzoekers van Wageningen University & Research en de Faunabeheereenheid Gelderland doen daar jaarlijks een mastopname, waarvan De Natuurkalender de uitkomsten publiceert. De methode is eenvoudig: “Verspreid over de Veluwe wordt er na de bloei gekeken hoeveel vruchten er aan de bomen hangen.”
De laatst gepubliceerde opname is die van 27 september 2025. Arnold van Vliet (WUR) en Gerrit Jan Spek (FBE Gelderland) kwamen toen uit op “naar schatting 5,4 miljoen kilo eikels en beukennootjes”, waarvan zo’n 4,7 miljoen kilo eikels van inlandse eiken. Bij de beuken was het beeld anders: slechts 27 procent van de bomen bloeide, maar het was wel “het dertiende jaar op rij” dat er überhaupt beukennootjes kwamen.
Ter vergelijking: in 2022 kwamen dezelfde onderzoekers uit op 4,4 miljoen kilo eikels en 1,3 miljoen kilo beukennootjes, met de aantekening dat “de droogte ook een drukkend effect heeft gehad op de eikelopbrengst”. De opname van dit jaar was bij het schrijven nog niet verschenen; die komt doorgaans eind september. Of 2026 een mastjaar wordt, lees je dus binnenkort bij Nature Today — of je kijkt zelf naar de grond, want daar zie je het ook.
Waarom er niet elk jaar een mastjaar is — en wanneer de eikels vallen
Een boom die vrucht draagt, betaalt daar flink voor. De Natuurkalender vatte het zo samen: “Het kost een boom veel energie om eikels te produceren. Daarom maken de bomen het jaar na een mastjaar juist heel weinig of zelfs geen vruchten aan.” Een topjaar wordt dus vaak gevolgd door een mager jaar, en pas als de reserves op peil zijn kan het opnieuw.
Daarnaast speelt het weer mee. Voor de beuk geldt dat veel stuifmeel in het voorjaar kan uitpakken als veel nootjes in de herfst, en dat “een warme, droge zomer in het voorgaande jaar ook een goede kans geeft op een goed beukenmastjaar”. Bij eiken in droge gebieden hangt de opbrengst vooral af van de hoeveelheid water.
Ook het moment van vallen is geen toeval. Uit de lange reeks van De Natuurkalender komt een opvallend hard verband: “De temperaturen in de maanden maart tot en met augustus bepalen voor ruim 80 procent het moment waarop eikels uit de bomen vallen.” Warme zomer, vroege val. In 2025 was dat goed te merken — door een extreem warme lente en zomer was het “een van de vroegste jaren ooit”. Je hoeft dus niet tot eind oktober te wachten: half september kan de grond onder de eiken al bezaaid liggen.

De gaai: duizenden eikels per vogel
De eerste die op de eikels afkomt is bijna altijd de gaai. Vogelbescherming Nederland schrijft het onomwonden: “Al in september start bij de gaai z’n seizoensarbeid: eikels verzamelen. Massa’s eikels, elke gaai wel zo’n 5.000.” Per rondje gaan er “3 tot 5 in de keelzak, de grootste blijft in de snavel”.
Die eikels worden niet opgegeten maar verstopt, één voor één, in de grond — geen voorraadkast op één plek maar duizenden kleine depots, verspreid over een groot gebied, waarvoor “kilometerslange vluchten soms worden afgelegd”. En hij weet ze terug te vinden: “Zelfs onder een laag sneeuw weet de gaai de eikels meestal terug te vinden.”
Er zit een detail bij dat je in het bos zelf kunt controleren. Een gaai die merkt dat hij bekeken wordt, vertrouwt de plek niet meer: “Weet een gaai dat hij in de gaten wordt gehouden tijdens het verstoppen, dan komt hij later terug om de eikel elders te verstoppen.” Blijf dus zitten en beweeg niet, of je kijkt naar een verhuizing in plaats van naar een voorraad.
Wat hij vergeet, wordt bos. Volgens Vogelbescherming brengen “de kiemplantjes hem op het spoor van de verstopplaats” als hij in het voorjaar wat vergeetachtig wordt, en de zaailing die hij laat staan kan uitgroeien tot een volwassen eik. De gaai is daarmee een van de belangrijkste planters van eikenbos in Nederland. Hem vinden is niet moeilijk: zijn bekendste roep is “een luide, hese schreeuw”, en in september en oktober vliegt hij opvallend vaak in rechte lijn over open plekken, met een eikel in de snavel.
De eekhoorn: verstoppen, en een deel niet terugvinden
De eekhoorn doet iets vergelijkbaars, maar minder methodisch. De Zoogdiervereniging — sinds dit jaar opgesplitst, zie de noot onderaan — beschreef het zo: “Voor eekhoorns zijn de herfstmaanden erg druk”, omdat ze naast alle gewone bezigheden “nu ook voedsel moeten verzamelen om de winter door te komen”.
Ze halen meer binnen dan alleen noten: “Naast noten verzamelen ze ook dennenappels en bepaalde soorten paddenstoelen. De eekhoorns verstoppen de paddenstoelen op een droge plek boven de grond; de rest ondiep in de grond of in de strooisellaag. Daarbij leggen ze één tot vijf items bij elkaar.”
Twee dingen daaruit zijn voor spotters belangrijk. Ten eerste: “Eekhoorns houden namelijk geen winterslaap” — je kunt ze het hele jaar zien, ook als het vriest. Ten tweede werken ze met “een combinatie van geheugen en geur, maar normaalgesproken vinden ze een deel niet meer terug”. Ook de eekhoorn plant dus bos, zij het per ongeluk.
Oktober en november zijn de maanden waarin je hem het vaakst op de grond ziet, en het eerste uur na zonsopkomst is het beste moment. Let net zo goed op wat hij achterlaat: aangevreten dennenappels en opengebroken notendoppen op een stronk zijn een betrouwbaarder teken dan een glimp rood in een boom. In enkele gebieden kun je ook de grijze eekhoorn tegenkomen, een exoot die in Nederland geen vaste voet aan de grond heeft.
Wilde zwijnen, herten en reeën: mast als wintervoer
Voor het wild zwijn is mast geen bijgerecht maar de hoofdmoot van het najaar. Onderzoeker Sip van Wieren (WUR) schreef er in 2021 een stuk over met precies de juiste titel: Als de eikels vallen, dan komen ook de wilde zwijnen op de Veluwe weer in beeld.
Zijn conclusie over de populatie is opmerkelijk: “Als er weinig mast is, vindt er veel sterfte plaats (vooral bij de jongere leeftijdsklassen) die snel gecompenseerd kan worden door grote worpen met een hoge overlevingskans tijdens goede mastjaren.” En zijn conclusie daarover is al even duidelijk: “Het lijkt er op dat de hoeveelheid mast een belangrijkere factor is bij het bepalen van de dynamiek van de zwijnenpopulatie dan het afschot.” Wie wil begrijpen waarom er het ene jaar veel meer zwijnen zijn dan het andere, moet dus naar de bomen kijken.
Op Nationaal Park De Hoge Veluwe, waar ongeveer vijftig zwijnen leven, wijst het park zelf op het sporenbeeld: “De omgewoelde grond kom je overal in het Park tegen en dan vooral in de herfst, als de zwijnen druk bezig zijn een vetreserve op te bouwen voor de winter.” Die omgewoelde bodem is vaak het enige wat je ziet — en tegelijk de beste aanwijzing waar je de volgende ochtend moet zijn.
De grote grazers profiteren ook. De mastopname noemt expliciet dat er in een goed mastjaar “veel voedsel beschikbaar is voor groot wild, zoals wilde zwijnen, edelherten, runderen en reeën”, en dat dit de schade aan de wortels van jonge boompjes vermindert. Voor het edelhert valt dat samen met het einde van de bronst: de herten zijn na weken van burlen flink afgevallen en hebben de weken erna hard nodig om aan te sterken — zie het artikel over edelherten zien en de bronst voor de timing per gebied. Bij het damhert ligt het net anders: dat is in oktober juist middenin de damhertenbronst. En de ree, die je op de Veluwezoom goed kunt zien, eet gewoon mee van wat er ligt.
Muizen, en de uilen die erop volgen
Dit is het deel van het verhaal dat je niet ziet, en dat het meeste uitmaakt. Muizen reageren razendsnel op een goed mastjaar, en dat effect loopt door tot ver in het jaar erna.
Op 13 juni 2026 publiceerden Sovon Vogelonderzoek Nederland, STONE Steenuilenoverleg Nederland en Vogelbescherming Nederland samen een bericht dat 2026 een uitstekend muizenjaar is. De verklaring stond er direct bij: “Aangezien er vorig jaar veel eikels en beukennootjes beschikbaar waren, hebben deze muizen voldoende te eten.” Dat gaat in het bos vooral over de bosmuis en de rosse woelmuis. In de Zuidoost-Achterhoek werd gemeld dat “het piekjaar 2019 overtroffen wordt”. Daarmee is de keten rond: de mast van 2025 zit in de muizen van 2026.
Waar veel muizen zijn, komen muizeneters. Datzelfde bericht meldde dat het aantal broedende velduilen “nu ruim over de honderd broedgevallen” lijkt te gaan, tegen een vorig record van 75 paren in 2019. Ook torenvalken, steenuilen, kerkuilen en ooievaars reageerden. Hoe sterk die afhankelijkheid is, laat Vogelbescherming zien met een cijfer uit een torenvalkkast: van de 680 muizen die erheen werden gebracht, waren er 567 woelmuizen. De lijst muizeneters is lang — kerkuil, bosuil, steenuil, ransuil, torenvalk, buizerd en blauwe kiekendief staan erop — en ook de vos en de boommarter merken het verschil.
Voor wie in oktober het bos in wil is de bosuil het interessantst, om een reden die weinig mensen kennen. In een korte bijdrage in Limosa stelden Teixeira en Surminski (2018) vast dat “de roepactiviteit van mannetjes en vrouwtjes het hoogst is van september tot januari (laag in mei tot juli)”. Ze doen dat “vooral bij mooi, rustig weer op alle uren van de nacht”. De officiële telperiode loopt van januari tot juli en valt daarmee, schrijven de auteurs, juist in “het dal van de roepactiviteit”. Praktisch vertaald: een windstille, heldere oktoberavond in oud bos is het beste moment van het jaar om een bosuil te horen. De Leuvenumse Bossen, het Deelerwoude en Planken Wambuis zijn daar geschikt voor. Het geldt trouwens voor meer bosvogels dat je ze in dit seizoen eerder hoort dan ziet — zie bosvogels herkennen op geluid.

Kepen onder de beuken
Beukennootjes trekken een heel ander publiek dan eikels. De soort om op te letten is de keep, de noordelijke neef van de vink. Vogelbescherming: “In oktober en november trekken er grote groepen kepen door Nederland”, en “ze komen aan de grond onder bomen met veel zaden. Het meest geliefd is daarbij de beuk.” Ligt er wél mast, dan blijft hij in het bos; in een mager beukenjaar schuift hij naar de voedertafel — zie tuinvogels voeren.
De aantallen kunnen absurd worden. In beukenbossen zijn “soms slaapplaatsen van enkele miljoenen kepen” beschreven, en in een Belgische tuin werden in 2011 zelfs 30.000 kepen geteld. Maar dat is niet ieder jaar zo: “De hoeveelheid tuinkepen verschilt namelijk nogal van jaar tot jaar. Sommige winters laten ze zich nauwelijks zien, in andere jaren struikel je erover.” Waar het op neerkomt is waar de beuken dat jaar hebben gedragen — en dat kan net zo goed Duitsland of Denemarken zijn als Nederland.
Herkennen doe je ze het makkelijkst op geluid: “Ze roepen een nasaal kjèèp, vooral als ze willen landen of al aan de grond zitten.” Zoek naar een groep vinkachtigen die laag over de bosbodem scharrelt en bij het opvliegen een oranje borst en een witte stuit laat zien. Kijk in hetzelfde beukenbos ook even naar de appelvink — een soort van dezelfde plekken, en met zijn zware snavel niet te verwarren met een keep.
Zo zie je zelf of het een mastjaar is
Je hebt geen meetnet nodig om een goede inschatting te maken. Let op vier dingen:
- De bodem onder de eik. Kraakt het onder elke stap, dan is het raak. Ligt er per vierkante meter een handjevol, dan is het een middelmatig jaar.
- Doppen zonder eikel. Veel lege napjes en aangevreten eikels wijzen erop dat er ook veel wordt weggehaald.
- Vliegverkeer van gaaien. Rechte, doelgerichte vluchten over open plekken, meerdere per kwartier, betekenen dat er iets te halen valt.
- Omgewoelde bodem. Verse wroetsporen onder de eiken, vooral ’s ochtends, laten zien dat de zwijnen dezelfde conclusie hebben getrokken.
Kijk vooral ook omhoog vóórdat het valt: in augustus hangen de eikels al zichtbaar in de kruin. Dat is precies wat de onderzoekers op de Veluwe doen.
Waar je in oktober het beste kijkt
Voor het volledige verhaal — eiken, beuken, gaaien, eekhoorns én zwijnen — is de Veluwe de meest voor de hand liggende keuze. De Hoge Veluwe en Nationaal Park Veluwezoom hebben allebei oude eikenlanen en beukenbos. Kroondomein Het Loo is in deze periode juist geen optie: dat is jaarlijks van 15 september tot en met 25 december gesloten.
Buiten de Veluwe zijn oude landgoedbossen vaak beter dan grote natuurgebieden, simpelweg omdat daar de dikste beuken staan: de Utrechtse Heuvelrug, het Dwingelderveld, het Drents-Friese Wold en Zuid-Kennemerland. Het beste tijdstip is overal hetzelfde: het eerste uur na zonsopkomst, wanneer eekhoorns actief zijn, gaaien het hardst werken en de nachtelijke wroetsporen nog vers zijn.
Wat een mastjaar voor het bos zelf betekent
Wat een mastjaar voor de bomen oplevert, is in Nederland het duidelijkst beschreven aan de dierenkant. De mastopname wijst erop dat een goed jaar de schade aan de wortels van jonge boompjes vermindert, simpelweg omdat de dieren dan genoeg anders te eten hebben. En gaai en eekhoorn doen er werk bovenop dat geen mens kan evenaren: ze begraven zaden in de grond en vergeten er een deel van — bij de gaai komen de kiemplantjes hem in het voorjaar zelfs “op het spoor van de verstopplaats”, en de zaailing die blijft staan kan volgens Vogelbescherming uitgroeien tot een volwassen eik.
Een mastjaar is dus tegelijk een feestmaal en een investering. Wat je in oktober onder je schoenen hoort kraken, is het begin van het bos van over vijftig jaar.
Verantwoord kijken in het mastseizoen
Drie dingen om rekening mee te houden, naast wat er op verantwoord spotten staat.
Laat de eikels liggen. Wat je meeneemt, kan een muis, een gaai of een zwijn niet meer eten — en de mastopname laat zien hoezeer die dieren er in het najaar op draaien. Wil je toch eikels rapen, doe het dan buiten natuurgebieden en kijk eerst wat de beheerder van het terrein daarover zegt; de regels verschillen per gebied.
Houd afstand van zwijnen met biggen. In de woorden van De Hoge Veluwe: “Zeugen met jonge biggen slaan normaal gesproken op de vlucht als ze mensen bespeuren, maar in sommige gevallen kunnen ze zich agressief gedragen. Houd daarom altijd afstand en ga nooit tussen het moederzwijn en haar biggen in staan.” Dat geldt dubbel in een mastjaar, wanneer ze geconcentreerd onder de eiken foerageren en je ze dus dichter kunt naderen dan je van plan was.
Controleer op teken. Het RIVM meldt dat teken “het meest actief zijn van maart tot en met oktober, met een piek in de zomermaanden”, en dat er in Nederland elk jaar “ruim één miljoen tekenbeten bij mensen” zijn. Het advies: “Controleer uw lichaam en uw kleding daarom op teken en tekenbeten meteen nadat u in het groen bent geweest.” Teken worden actief boven zeven graden, dus ook een zachte oktoberdag telt.
Veelgestelde vragen
Wat is een mastjaar?
Een jaar waarin bosbomen als eik en beuk uitzonderlijk veel vrucht dragen — eikels en beukennootjes — en dat min of meer tegelijk over een groot gebied doen. “Mast” is het oude woord voor die bosvruchten.
Hoe vaak komt een mastjaar voor?
Er is geen vaste cyclus. Een topjaar put de boom uit, waardoor er het jaar erna vaak juist heel weinig vruchten komen; daarnaast bepalen weer en waterbeschikbaarheid veel. Op de Veluwe wisselt de opbrengst sterk, met uitschieters boven de vijf miljoen kilo.
Is 2026 een mastjaar?
Dat was bij het schrijven van dit artikel nog niet bekend. De jaarlijkse mastopname op de Veluwe verschijnt doorgaans eind september via Nature Today. In 2025 ging het om naar schatting 5,4 miljoen kilo eikels en beukennootjes.
Waarom zie ik het ene jaar veel meer muizen en uilen?
Omdat bosmuizen en rosse woelmuizen profiteren van een goed mastjaar en het jaar erna in aantal pieken. Sovon, STONE en Vogelbescherming wezen in juni 2026 expliciet op het verband met de vele eikels en beukennootjes van het jaar ervoor, en meldden tegelijk een recordaantal broedende velduilen.
Wanneer vallen de eikels?
Meestal van half september tot in oktober, maar het moment schuift met het weer mee: de temperaturen van maart tot en met augustus bepalen voor ruim tachtig procent wanneer eikels vallen. Na een warme zomer kan het al half september beginnen.
Waar kan ik het beste naar eekhoorns kijken in de herfst?
In oud bos met eiken, beuken en naaldbomen, in het eerste uur na zonsopkomst. Let net zo goed op sporen — aangevreten dennenappels en opengebroken doppen op een stronk — als op het dier zelf.
Verstopt een gaai echt duizenden eikels?
Volgens Vogelbescherming Nederland verzamelt elke gaai er “wel zo’n 5.000” per najaar, die hij één voor één in de grond verstopt. Wat hij niet terugvindt, kan uitgroeien tot een eik.
Verder lezen bij de bron
- Nature Today — Ruim vijf miljoen kilo eikels en beukennootjes op de Veluwe vallen zeer vroeg (Arnold van Vliet, WUR & Gerrit Jan Spek, FBE Gelderland, 27 september 2025)
- Nature Today — Na slecht mastjaar weer veel eikels en beukennootjes (FBE Gelderland & WUR, 19 september 2022)
- Nature Today — Tijd voor rijpe eikels, maar hoeveel? (De Natuurkalender, 7 september 2012)
- Nature Today — Het is een uitstekend jaar voor muizen en vogels profiteren daarvan (Sovon, STONE en Vogelbescherming, 13 juni 2026)
- Nature Today — Eekhoorns druk met het aanleggen van voedselvoorraden (Vilmar Dijkstra, Zoogdiervereniging, 10 oktober 2019)
- Vogelbescherming Nederland — De flamboyante gaai (26 september 2024)
- Vogelbescherming Nederland — Vogelgids: gaai
- Vogelbescherming Nederland — Duizenden kepen onder de beuken (Robert Kwak, 30 oktober 2018)
- Vogelbescherming Nederland — Muizen en muizeneters (19 februari 2026)
- Sip van Wieren (WUR) — Als de eikels vallen, dan komen ook de wilde zwijnen op de Veluwe weer in beeld (Jacht & Beheer 179, november 2021)
- Teixeira & Surminski — Roepactiviteit van bosuilen (Limosa, 2018, via Sovon)
- Het Nationale Park De Hoge Veluwe — Wild zwijn
- RIVM — Tekenbeten en lyme
Verder op deze site
- Gaai — de vogel die het mastseizoen opent
- Tuinvogels voeren — wat je wel en niet neerlegt, en waarom de keep in een goed beukenjaar de voedertafel overslaat.
- Eekhoorn — waar en wanneer je hem ziet
- Wild zwijn — sporen, gedrag en gebieden
- Bosuil en keep — twee soorten die in oktober opvallen
- Wanneer is de damhertenbronst — en waar zie je hem het best?
- Waar kun je in Nederland edelherten zien — en wanneer is de bronst?
- Bosvogels herkennen op geluid: vijf soorten die je hoort maar niet ziet
- Vogeltrek in september: wat er nú over Nederland vliegt
- Welke specht is dit? — herkenning op roffel en roep
- Verantwoord spotten — afstand, verstoring en wat wij niet publiceren
Noot bij de bronvermelding: de Zoogdiervereniging is per 5 juli 2026 gesplitst in twee zelfstandige organisaties — Zoogdierbescherming Nederland voor bescherming, en Zodion Zoogdieronderzoek Nederland voor monitoring en onderzoek. Oudere berichten van de Zoogdiervereniging, zoals het eekhoornbericht uit 2019, zijn nu via Zodion te vinden.
Uitgelichte foto: gevallen eikels op de bosbodem — Muffet, CC BY 2.0 (Wikimedia Commons).
Laatst gecontroleerd: 16-09-2026
Alle artikelen · Hoe wij aan onze informatie komen
De seizoensmail
Eén keer per maand een korte mail: welke dieren er die maand te zien zijn, in welke gebieden, en wat er die maand net begint of juist ophoudt. Niet vaker, en nooit een advertentie.
Je krijgt eerst een mailtje met een bevestigingslink. Pas als je daarop klikt sta je op de lijst — zo kan niemand jouw adres aanmelden.