Vogeltrek in september: wat er overkomt en waar je gaat staan

Waar & wanneer · 31 augustus 2026 · 15 min lezen

Vogeltrek volgt het weer. Na slecht weer met opklaringen vertrekken ze massaal maar hoog; bij tegenwind komen er minder over, maar vliegen ze laag en zie je ze pas echt.

Vogeltrek is in september op zijn drukst boven je hoofd, en het meeste ervan mis je. Niet omdat je te laat bent, maar omdat je op het verkeerde moment naar buiten kijkt. Vogeltrek is geen doorlopende stroom die je kunt aanzetten wanneer het uitkomt — het is een reeks uitbarstingen, en het weer bepaalt wanneer die vallen.

Dit artikel gaat daarom niet over welke vogels er trekken. Dat is een lijst, en lijsten helpen je niet als je morgenochtend een uur hebt. Het gaat over de vraag die er wél toe doet: wat betekent het weer van vandaag voor wat er morgen overkomt, en waar ga je dan staan? Met de bron erbij, zoals altijd.

Wat er in september vertrekt — en wat je net gemist hebt

De eerste golf is al voorbij. De insecteneters vertrekken het vroegst, want zij moeten weg voordat het voedsel opraakt. De koekoek is de extreemste: Vogelbescherming Nederland schrijft dat in juli alle volwassen exemplaren al op de terugweg zijn. De gierzwaluw volgt begin augustus — die is hier zo kort dat je hem nauwelijks een zomervogel kunt noemen. De fitis gaat in dezelfde weken, en dat gebeurt vrijwel onopgemerkt: onze ruim een half miljoen broedvogels vertrekken ’s nachts en in stilte.

Wat er in september nog gaat, gaat zichtbaarder. Boerenzwaluwen en huiszwaluwen verzamelen zich op draden en boven rietvelden voordat ze vertrekken. Steltlopers schuiven langs de kust naar het zuiden. En dan begint, ergens halverwege de maand, het deel waar het echt om gaat: de zangvogeltrek uit Scandinavië en Rusland, die over ons land heen loopt en pas in oktober piekt.

Dat is meteen de eerlijke verwachting die bij dit artikel hoort. September is de opbouw. In oktober piekt de vogeltrek — dat zijn de woorden van Vogelbescherming zelf. Wie in september begint te kijken, is precies op tijd om het te leren voordat het hoogtepunt komt.

Waar de gierzwaluw naartoe gaat — en hoe hard

Even stilstaan bij die gierzwaluw die begin augustus vertrok, want van geen enkele Nederlandse trekvogel weten we het zo precies. Onderzoekers hebben Nederlandse gierzwaluwen uitgerust met geolocators, minuscule lichtloggers, en de resultaten staan in Limosa.

Wat die twaalf vogels — goed voor zestien complete routes — lieten zien: de najaarstrek van een Nederlandse gierzwaluw is gemiddeld 8.914 kilometer lang en duurt gemiddeld 45 dagen. Dat komt neer op 220 kilometer per dag over de hele reis gerekend, maar op de dagen dat er daadwerkelijk gevlogen wordt op 420 kilometer per dag. In het voorjaar gaat het nog harder: dan halen ze op reisdagen gemiddeld 782 kilometer, en doen ze dezelfde afstand in dertig dagen.

En ze blijven niet stil zitten in Afrika. Naast het Kongobekken maken ze lange uitstappen naar het zuidoosten van het continent, tot in Malawi en Mozambique. De hele periode buiten Nederland duurt gemiddeld 214 dagen — ruim zeven maanden. Een gierzwaluw die je in juni boven je straat ziet gieren, is hier eigenlijk maar op doorreis.

Dat is de schaal waar het in dit artikel om gaat. Wat er in september over je hoofd trekt, is geen uitje.

Het weer beslist wat je morgen ziet

De belangrijkste zin uit dit hele artikel komt van Vogelbescherming: “Bij slecht weer wachten de meeste trekvogels met vliegen. Als er dan in de herfst een periode van opklaringen aanbreekt, liefst met rugwind uit het noorden of oosten, is dat het sein voor de vogels om (door) te trekken.”

Daar staan twee dingen in die samen bijna alles verklaren. Ten eerste: trekvogels wachten. Bij regen, mist en tegenwind blijven ze zitten, soms dagenlang, en stapelen ze zich op. Ten tweede: als het opklaart en de wind draait naar noord of oost, vertrekken ze allemaal tegelijk. Dat is waarom trek in golven komt en niet gelijkmatig.

Voor jou betekent dat iets contra-intuïtiefs. De dag ná een paar dagen rotweer is bijna altijd beter dan de vierde mooie dag op rij. Op die vierde dag is iedereen al weg.

Vier weertypen en wat ze opleveren

Hieronder de vier situaties die er in de praktijk toe doen, allemaal terug te voeren op wat Vogelbescherming over wind en trek schrijft.

Opklaringen na slecht weer, wind uit noord of oost. Dit is het startschot. Er vertrekken massaal vogels. Maar let op de keerzijde: bij zonnig weer mét rugwind vliegen ze hoog, en dan zie je vanaf de grond weinig. Groot volume, matig zicht.

Opklaringen met matige zuidwestenwind. Tegenwind dus. Vogelbescherming is hier expliciet: die “zorgen er echter voor dat ze laag vliegen en makkelijker worden waargenomen”. Minder vogels dan bij een noordoostgolf, maar je ziet ze wel. Voor wie kijkt in plaats van telt, is dit vaak de mooiste dag.

Oostenwind aan de kust, bewolkt met af en toe een bui. Zangvogels worden dan naar de kuststreek gedrukt en concentreren zich bij plekken als Westkapelle en Breskens.

Harde noordwestenwind. Die blaast zeevogels naar de kust. Dat is een heel ander schouwspel — daarover verderop meer.

Stuwing: waarom vogels langs de kust en de dijken gaan

Trekvogels vliegen niet in een gelijkmatige deken over het land. Het landschap stuurt ze. De handleiding van Trektellen zegt het zo: “Een heuvelrug, een rivier, een stroomdal of een bosrand kan een koersbepaling, koerswijziging of zelfs stuwing geven.”

Stuwing is het woord waar het om draait. Vogels die niet over een groot water willen, volgen de kustlijn tot er een oversteek is. Vogels die een heuvelrug tegenkomen, buigen af langs de flank. Op die knikpunten wordt de stroom smal en dicht — en daar staan de telposten. Niet toevallig kijkt de telpost op de IJmeerdijk pal noord en die bij Breskens pal west: dat is de richting waarin de stuwing daar loopt.

De praktische vertaling: een willekeurig weiland levert weinig op, ook op een goede trekdag. Een dijk, een kustlijn, een hoge rand van een heuvelrug of een smal punt tussen twee wateren levert op dezelfde dag een veelvoud.

Het dagritme: wie wanneer overkomt

Ook binnen één dag is het niet gelijk verdeeld. Trektellen vat het dagvenster zo samen: vogeltrek is waar te nemen “van een halfuur voor zonsopkomst tot een halfuur na zonsondergang”. Binnen dat venster heeft elke groep zijn eigen uur.

  • Zangvogels — ’s ochtends vroeg. Het eerste anderhalf uur na zonsopkomst is voor vinken, graspiepers, spreeuwen en later in het najaar koperwieken. Wie één uur heeft, moet dat uur hier neerleggen.
  • Roofvogels — rond het midden van de dag. Zij wachten tot de zon de grond heeft opgewarmd en er thermiek staat.
  • Steltlopers — tegen de avond. Kieviten en goudplevieren komen laat op gang.

Dat verklaart ook waarom twee mensen op dezelfde telpost op dezelfde dag een totaal ander verhaal hebben. De ochtendman zag duizenden vinken, de middagman drie buizerds.

Roofvogels: kijk naar de thermiek

Roofvogels trekken op zweefkracht. Ze gebruiken thermiek — warme, opstijgende lucht — om hoogte te winnen zonder te klapwieken, en glijden dan naar de volgende bel. Geen thermiek, geen trek: op een grijze, koele dag blijven ze zitten.

Dat maakt hun weersvoorkeur precies tegengesteld aan die van de zangvogels. Voor roofvogeltrek wil je een strakblauwe dag, en dan hoog in het landschap gaan staan. Vogelbescherming noemt de Veluwe en de Sallandse Heuvelrug als voorbeelden, en beschrijft wat er dan langskomt: “Van tientallen buizerds, maar ook wespendieven, rode wouw en visarend.”

De wespendief is daarbij de soort met het krapste venster. Vogelbescherming geeft zijn najaarstrek als “eind juli tot half september” — wie hem nog wil zien, heeft na deze publicatie ongeveer twee weken. De buizerd en de sperwer lopen door tot diep in oktober, en de visarend en de rode wouw zitten daartussenin.

Wespendief zweeft met gespreide vleugels tegen een blauwe lucht
Een wespendief op weg naar het zuiden. Zijn najaarstrek loopt van eind juli tot half september — van alle roofvogels het krapste venster. Foto: Davidvraju, CC BY-SA 4.0 (Wikimedia Commons)

Zeetrek: wat een noordwesterwind aanvoert

Zeevogels trekken normaal ver uit de kust, buiten het bereik van een telescoop vanaf het strand. Tot er een stevige noordwestenwind staat: die blaast ze naar de kust toe. Dat is het moment waarop soorten als de jan-van-gent ineens vanaf de zeereep te zien zijn.

Zeetrek is de meest weersafhankelijke vorm van trekkijken die er is, en tegelijk de minst comfortabele: je staat per definitie in de wind en meestal in de regen. Neem het mee als bonus wanneer het weer erom vraagt, niet als plan voor een vaste zaterdag.

Nachttrek: het grootste deel zie je nooit

Hier hoort een eerlijke kanttekening. Veel zangvogels trekken ’s nachts, en Vogelbescherming stelt daarover simpelweg dat daardoor “maar een klein deel wordt geteld”. Wat overdag over een telpost komt, is dus niet de trek — het is het zichtbare restant ervan.

Hoe massaal dat is, weten we sinds er radar op wordt losgelaten. Onderzoekers van de Universiteit van Amsterdam analyseerden zes jaar aan radarbeelden boven Noord-Holland, tot een kilometer hoogte. In najaarsnachten vlogen daar gemiddeld 43 vogels per vierkante kilometer; overdag in het voorjaar waren dat er gemiddeld vier. Ruim tien keer zoveel dus, en dan nog in het donker. Hun conclusie is kort: “De nachtelijke trek in het najaar is het meest massaal.”

Nog een getal dat blijft hangen: het overgrote deel van die trek speelt zich af onder de tweehonderd meter. Dat is lager dan de meeste mensen denken, en het is precies de reden dat de plaatsing van windturbines tegenwoordig op deze radardata wordt getoetst.

Je kunt nachttrek ook gewoon horen. Op een heldere, windstille nacht in oktober, buiten in de tuin, zijn de roepjes van overtrekkende koperwieken hoorbaar: een dun, hoog tsieh uit het donker. Het is misschien wel de goedkoopste vogelervaring die Nederland te bieden heeft, en er komt geen verrekijker aan te pas.

Wat er in oktober bij komt

September is de opbouw, oktober het hoogtepunt. Vogelbescherming somt op wat er dan overkomt: “Spreeuwen, graspiepers, tapuiten, honderden of zelfs duizenden vinken en koperwieken tegelijk. Maar ook ganzen, kieviten, goudplevieren, buizerds.” Daarnaast noemen ze de soorten waar het bij trektellers om gaat: beflijsters, strandleeuweriken, kruisbekken, grote gele kwikstaarten en klapeksters.

Groep ganzen in vlucht, in formatie naast elkaar
Ganzen komen met de eerste echte kou en blijven de hele winter. Zij sluiten het trekseizoen af in plaats van het te openen. Foto: Alpsdake, CC BY-SA 4.0 (Wikimedia Commons)

Twee groepen verdienen apart genoemd te worden, omdat ze het einde van het seizoen markeren in plaats van het begin. De kraanvogels komen vanaf oktober en gaan door tot in december; daarover staat een apart artikel op deze site, inclusief het weerpatroon waar je op moet letten. En de ganzen — kolgans, brandgans, grauwe gans — arriveren met de eerste echte kou en blijven de hele winter. Wie in september begint, ziet het hele seizoen aan zich voorbijtrekken.

Grote zwerm spreeuwen boven open land
Spreeuwen zijn bij vrijwel elke Euro Birdwatch de talrijkste soort. In 2024 werden er in Nederland 131.383 geteld. Foto: Nachosan, bewerkt door deriva, CC BY-SA 3.0 (Wikimedia Commons)

Waar je gaat staan

Volgens Vogelbescherming staan er in Nederland meer dan 175 gunstige plekken op de kaart om trek te bekijken. Een aantal daarvan zijn klassiekers, en die worden bij name genoemd: Westkapelle, Breskens, Stavoren, de duinen bij Den Haag, IJmuiden, de IJmeerdijk bij Almere, Kamperhoek, de Elterberg en de Hamert.

Zeedijk met een weids uitzicht en een dreigende lucht
Een zeedijk is geen willekeurig uitkijkpunt: het landschap perst de trekstroom hier samen. Foto: Txllxt TxllxT, CC BY-SA 4.0 (Wikimedia Commons)

Kies op basis van de wind, niet op basis van afstand:

  • Oostenwind? Ga naar de kust. De zangvogels worden die kant op gedrukt.
  • Strakblauw en warm? Ga hoog en landinwaarts, voor de roofvogels op de thermiek.
  • Harde noordwester? Zeereep, en kleed je erop.
  • Grijs en windstil? Blijf thuis, of ga naar een gebied waar ook zonder trek wat te zien is.

Gebieden op deze site die zich lenen voor die laatste categorie: de Oostvaardersplassen, het Lauwersmeer, het Fochteloërveen en de Marker Wadden leveren ook op een matige trekdag een volle ochtend op.

Wat je meeneemt, en wat je eerst opzoekt

Een verrekijker volstaat. Een telescoop helpt alleen bij zeetrek en bij hoge roofvogels, en is voor de eerste keren niet nodig. Neem meer kleding mee dan je denkt nodig te hebben: je staat stil, vaak op een dijk of een duintop, en je koelt sneller af dan tijdens een wandeling.

Belangrijker dan de uitrusting is de voorbereiding van vijf minuten. Op trektellen.nl melden vogelwerkgroepen door het hele land wat er langskomt, per telpost en per dag. Vogelbescherming verwijst er zelf naar. Kijk daar de avond van tevoren: staat er bij de telposten in jouw regio niets, dan ligt het niet aan jou. Loopt het daar wel, dan weet je meteen welke kant je op moet.

Euro Birdwatch: zaterdag 3 oktober

Eén keer per jaar zijn de telposten uitdrukkelijk bedoeld voor bezoek. De Euro Birdwatch valt op de eerste zaterdag van oktober — in 2026 is dat 3 oktober. Door heel Europa tellen dan vrijwilligers tegelijk; in de editie van 2025 waren dat ruim 27.000 tellers in 34 landen, samen goed voor bijna drie miljoen vogels.

De Nederlandse cijfers laten meteen zien hoezeer het weer de doorslag geeft. In 2024 werden hier 383.904 vogels van 204 soorten geteld, in 2023 ruim 340.500 van 214 soorten — en in 2025 bleef de teller steken op 50.941 vogels van 174 soorten. Dezelfde tellers, dezelfde posten, een factor zeven verschil. Dat is geen meetfout; dat is wind.

De spreeuw staat vrijwel altijd bovenaan. In 2024 werden er 131.383 geteld.

Voor wie het voor het eerst doet, is dit de makkelijkste ingang: er staat iemand naast je die weet wat er overkomt en het hardop benoemt. Dat leert in één ochtend meer dan een winter met een boek.

Hoe we dit allemaal weten

Bijna alles in dit artikel steunt op werk van vrijwilligers. Dat is geen bijzin, dat is het fundament.

Ringen. Ruim vijfhonderd ringers die aangesloten zijn bij het Vogeltrekstation ringen samen ongeveer 300.000 vogels per jaar in Nederland. Elke ring draagt een uniek nummer, en elke terugmelding — een vogel die elders wordt gevangen, gefotografeerd of dood gevonden — levert één lijn op een kaart. Genoeg lijnen, en je hebt een trekroute. Zo weten we niet alleen wáár ze heen gaan, maar ook of dat verschuift.

Tellen. Op ruim 175 plekken staan trektellers, vaak dezelfde mensen op dezelfde post, jaar na jaar. Doordat ze op vaste posten op vaste manieren tellen, zijn hun cijfers over decennia vergelijkbaar. Dat maakt trektellen.nl geen verzameling losse waarnemingen maar een meetreeks.

Radar en loggers. Daar is de laatste twintig jaar techniek bij gekomen die je als individu nooit zelf kunt evenaren: weerradars die nachttrek zichtbaar maken, en geolocators van nog geen gram die de route van één gierzwaluw een jaar lang vastleggen.

De drie vullen elkaar aan. De radar telt wat er langskomt maar weet niet welke soort; de ring weet precies welk individu maar zegt niets over aantallen; de teller ziet de soort én het aantal, maar alleen overdag en alleen bij zicht. Wie beweert dat er “steeds minder vogels overkomen”, moet dus wel zeggen welke van de drie hij bedoelt.

Afstand houden, ook bij trek

Trekkijken is een van de weinige vormen van dieren spotten waarbij verstoring nauwelijks een rol speelt: de vogels zijn onderweg, hoog, en jij staat stil op één plek. Toch geldt één ding wel. Pleisterende vogels — groepen die zijn neergestreken om te rusten en te eten — mag je niet opjagen. Een groep ganzen of steltlopers die opvliegt omdat iemand te dichtbij komt, verbrandt reserves die voor de volgende etappe bedoeld waren.

Blijf op het pad, blijf op afstand, en laat een groep die rust met rust. Meer daarover staat op verantwoord spotten.

Veelgestelde vragen

Wanneer is de vogeltrek op zijn hoogtepunt?

In oktober. Vogelbescherming zegt het onomwonden: “In oktober piekt de vogeltrek.” September is de opbouw, met de laatste zomervogels die vertrekken en de eerste noordelijke zangvogels die binnenkomen.

Bij welk weer kun je het beste gaan kijken?

Na een periode van slecht weer, op de eerste dag dat het opklaart. Wil je vooral véél vogels, dan is rugwind uit noord of oost het beste — maar dan vliegen ze hoog. Wil je ze goed zíén, dan is een matige zuidwestenwind gunstiger: bij tegenwind vliegen ze laag.

Hoe laat moet ik er zijn?

Voor zangvogels vanaf een halfuur voor zonsopkomst; het eerste anderhalf uur is het drukst. Roofvogels komen rond het midden van de dag, als er thermiek staat. Steltlopers trekken tegen de avond.

Wat is stuwing?

Het samendrukken van de trekstroom door het landschap. Een kustlijn, een heuvelrug, een rivier of een bosrand dwingt vogels van koers, waardoor ze zich op bepaalde punten concentreren. Telposten staan op precies die punten.

Heb ik een telescoop nodig?

Nee. Een verrekijker is genoeg voor zangvogel- en roofvogeltrek. Een telescoop is alleen nodig voor zeetrek en voor het determineren van hoge roofvogels.

Waarom zie ik niets, terwijl anderen duizenden vogels tellen?

Drie mogelijke oorzaken, in volgorde van waarschijnlijkheid: verkeerd moment van de dag, verkeerde plek (geen stuwing), of verkeerd weer. Kijk de avond ervoor op trektellen.nl wat de telposten in je regio doorgeven — dan weet je of het aan de omstandigheden ligt of aan de locatie.

Kan ik nachttrek horen?

Ja. Op een heldere, windstille nacht in oktober zijn de roepjes van overtrekkende koperwieken vanuit de tuin te horen. Verreweg het grootste deel van de nachttrek wordt nooit geteld, juist omdat het in het donker gebeurt.

Hoe ver vliegt een trekvogel per dag?

Dat verschilt sterk per soort. Van de Nederlandse gierzwaluw is het het nauwkeurigst bekend: geolocatoronderzoek liet een najaarstrek van gemiddeld 8.914 kilometer zien, afgelegd in 45 dagen — 220 kilometer per dag over de hele reis, en 420 kilometer op de dagen dat er echt gevlogen wordt.

Hoe hoog vliegen trekvogels?

Lager dan de meeste mensen denken. Uit zes jaar radaronderzoek boven Noord-Holland blijkt dat massale vogeltrek zich onder de tweehonderd meter afspeelt. Bij rugwind en zonnig weer vliegen ze hoger en zie je vanaf de grond juist minder.

Wanneer is de Euro Birdwatch?

Op de eerste zaterdag van oktober, dus in 2026 op zaterdag 3 oktober. Overal in het land tellen vogelwerkgroepen dan tegelijk, en telposten zijn die dag bij uitstek geschikt om aan te schuiven.

Verstoor ik trekvogels als ik ga kijken?

Overtrekkende vogels niet — die zijn hoog en onderweg. Pleisterende groepen wel: die rusten en eten voor de volgende etappe, en opvliegen kost ze reserves. Blijf op afstand en op het pad.

Verder lezen bij de bron

Verder op deze site

Bronnen: Vogelbescherming Nederland — Vogeltrek: gejaagd door de wind, geraadpleegd 31-08-2026; Vogelbescherming Nederland — Vogeltrek naar climax, geraadpleegd 31-08-2026; Vogelbescherming Nederland — Vogeltrek kijken, geraadpleegd 31-08-2026; Vogelbescherming Nederland — Vroege wegtrekkers sluipen het land uit, geraadpleegd 31-08-2026; Vogelbescherming Nederland — Euro Birdwatch, geraadpleegd 31-08-2026; Vogelbescherming Nederland — vogelgids: wespendief, geraadpleegd 31-08-2026; Trektellen — Handleiding voor het tellen van zichtbare landtrek, geraadpleegd 31-08-2026; Klaassen e.a. in Limosa (2014) — Trekroutes en overwinteringsgebieden van Nederlandse gierzwaluwen, geraadpleegd 31-08-2026; Universiteit van Amsterdam (2024) — Radars laten vogeltrek en risico op aanvaring met windturbines zien, geraadpleegd 31-08-2026; Vogeltrekstation — Wat we doen, geraadpleegd 31-08-2026
Laatst gecontroleerd: 31-08-2026

Alle artikelen · Hoe wij aan onze informatie komen

De seizoensmail

Eén keer per maand een korte mail: welke dieren er die maand te zien zijn, in welke gebieden, en wat er die maand net begint of juist ophoudt. Niet vaker, en nooit een advertentie.

Je krijgt eerst een mailtje met een bevestigingslink. Pas als je daarop klikt sta je op de lijst — zo kan niemand jouw adres aanmelden.