Dieren spotten in Grensmaas

De enige rivier van Nederland die grind verplaatst

Rijkswaterstaat zegt het zonder omhaal: “Het is de enige grindrivier die Nederland rijk is.” Alle andere Nederlandse rivieren voeren zand en slib; de Maas tussen Maastricht en Roosteren rolt grind. Dat ene verschil maakt dit stuk rivier ecologisch onvergelijkbaar met de rest van het land.

Grind betekent snelstromend, zuurstofrijk water over een harde bodem, en grindbanken die bij elk hoogwater van plaats veranderen. ARK Rewilding noemt de levende grindbanken bij Meers “de natuurlijke kroonjuwelen van de Grensmaas”, omdat ze volledig afhankelijk zijn van rivierdynamiek. Op zo’n bodem paaien vissen die je elders in Nederland niet of nauwelijks tegenkomt.

Twee Rijkswaterstaat-bronnen spreken elkaar overigens tegen over de lengte en het eindpunt: de ene spreekt van 48 kilometer tussen Maastricht en Maasbracht, de andere van ongeveer 43 kilometer tussen Maastricht en Roosteren. Het Natura 2000-gebied zelf is veel kleiner: 314 hectare, het zomerbed tussen Borgharen en Maasbracht plus Koningssteen en de Brandt.

De vissen, per soort

Dit is een van de weinige Nederlandse wateren waarvoor per soort is vastgelegd wat er zit. De beste bron is het hoofdstuk Zomerbed Grensmaas uit Maas in Beeld, met gegevens uit 2000 tot 2005. Daarin zijn kopvoorn, riviergrondel en alver talrijk, en barbeel, sneep en winde algemeen. De serpeling is zeldzaam en komt waarschijnlijk alleen voor in relatie met de zijbeken. De rivierdonderpad was er rond 1900 incidenteel en is nu algemeen — een van de weinige soorten die hier vooruit is gegaan.

De elft is de duidelijke verliezer: rond 1900 nog aanwezig, in 2000-2005 niet meer aangetroffen. In totaal zijn er 23 soorten bekend uit de Grensmaas, incidentele waarnemingen niet meegerekend. Dezelfde bron tempert het enthousiasme: Crombaghs en anderen spraken in 2000 van een relatief soortenarme situatie en een relatief lage biomassa aan vis.

Een onafhankelijke, recentere vangst bevestigt het beeld: RAVON en bureau Natuurbalans visten in mei 2011 in de Grensmaas en de zijwateren en vingen dertig soorten — “extreem hoog”, in hun eigen woorden. De vangstlijst noemde elrits, zalm, sneep, kopvoorn, serpeling en rivierdonderpad, en als bijzonderheid een gestippelde alver.

De officiële Natura 2000-doelsoorten zijn rivierprik, zeeprik, zalm, beekforel, barbeel, sneep, kopvoorn, winde en riviergrondel. Serpeling en alver staan daar níet in, hoewel ze er aantoonbaar zitten.

Niet alleen vis

Het Consortium Grensmaas meldde in 2020 dat aalscholver, blauwe reiger, das, everzwijn, rugstreeppad, grauwe klauwier en bever zich blijvend hebben gevestigd, en dat het aantal vlinders en libellen is verdubbeld.

Op de kale grindbanken en steiloevers zitten de soorten die daar specifiek bij horen: kleine plevier op het grind, oeverzwaluwen die hun nestgangen in de steiloevers graven, ijsvogels. ARK Rewilding noemt ook de wilde kat.

Bij Meers kun je daar bovenop rekenen op blauwborst, gele kwikstaart en groenpootruiter, en op visarend tijdens de trek.

Struinen, met grazers

De Grensmaas is struinnatuur en dat betekent iets heel anders dan een gemarkeerd pad. Je mag vrij lopen, ook buiten de paden, van zonsopkomst tot zonsondergang. Fietsen en mountainbiken mogen niet, barbecueën ook niet, en drones zijn ongewenst.

In de rastergebieden lopen Galloway-runderen en konikpaarden jaarrond vrij rond — naar schatting zo’n vijfhonderd dieren in het hele RivierPark. Je mag daar gewoon doorheen, maar houd minimaal vijfentwintig meter afstand en laat de dieren met rust. Honden aan de lijn, zonder uitzondering.

Twee praktische waarschuwingen. Bij hoogwater worden gebieden afgesloten; dat gebeurt regelmatig en met weinig aankondiging. En bij laag water loop je bij Meers zo België in — de rivier is daar de grens, en er liggen stepping stones.