Dieren spotten in Eemland

Grasland tot aan de horizon

Eemland is het vlakke veenweidegebied tussen Eemnes, Baarn, Bunschoten en het Eemmeer, en het is vooral bijzonder om wat er niet staat. De provincie Utrecht omschrijft het zo: het vlakke grasland tot aan de horizon is de drager van dit Nationale Landschap, en er zijn vrijwel geen opgaande elementen — alleen de boerenerven vormen groene eilanden in het gebied. Die extreme openheid is precies wat weidevogels nodig hebben.

Natuurmonumenten noemt het echt oud-Hollands boerenland, met dijkjes en kavels die nog uit de middeleeuwen stammen. Sinds 2008 hoort het bij Nationaal Landschap Arkemheen-Eemland.

Waarom de weidevogels het hier wél redden

Van maart tot en met juni wemelt het in de polders van weidevogels. Dat komt door de bodem: zachte, vochtige weidegrond waar vogels makkelijk bij de bodemdiertjes kunnen. Natuurmonumenten houdt dat actief in stand — in het voorjaar en de zomer zorgen we met hulp van pompjes en sluizen voor een hoog waterpeil.

De cijfers laten zien hoe zwaar dit gebied weegt. In het agrarische deel broedden volgens het Utrechts Actieplan Weidevogels 307 paar grutto’s, en de deelname van boeren aan weidevogelbeheer is er met 46 procent het hoogste van alle grote gebieden. Vogelbescherming telde in 2019 zelfs 500 gruttoparen op 500 hectare in de kern van de polder. In het reservaat noemt de provincie meer dan 100 grutto-territoria en zeker 10 kemphaanbroedsels — en de kemphaan is in Nederland zo goed als verdwenen als broedvogel.

Wat er precies werkt, staat er ook bij: een hoog winterpeil en een lager zomerpeil, brede afgevlakte oevers die lang blank staan, maatwerk per peilvak, en maaibeheer waarbij genoeg schuilmogelijkheid voor de jongen overblijft. Daar kwamen in 2019 vossenrasters bij rond een aantal plas-drasgebieden. In 2021 zag de provincie voor het eerst weer een toename bij onder andere de veldleeuwerik en de tureluur.

Wat je wanneer ziet

Maart tot juni is het weidevogelseizoen. De grutto komt als eerste terug, daarna kievit, tureluur en scholekster; in de tweede helft van maart volgen de kemphanen. De kievit blijft hier tegenwoordig steeds vaker het hele jaar.

Juni tot oktober verschuift het zwaartepunt naar het water: dan zijn de oevers van het Eemmeer interessant, met krakeend, kuifeend en tafeleend.

In de winter strijken ganzen en zwanen neer. Bijzonder is de kleine zwaan, die volgens de provincie in de polders overwintert en in het Eemmeer foerageert op de fonteinkruidenvelden. Voor die soort geldt een internationale verantwoordelijkheid en een wettelijk verstoringsverbod: houd afstand.

En dan is er de kans waar iedereen voor komt. Aan het Eemmeer ligt een vogelkijkhut. Hier zie je met een beetje geluk de zeearend.

De waaien: gaten van doorgebroken dijken

Langs de Zomerdijk liggen ruim vijftien ronde meertjes. Dat zijn waaien: kolkgaten die zijn uitgeslagen toen de dijken van de Zuiderzee doorbraken, nu omringd door riet. De provincie noemt ze getuigen van de vele inundaties en heeft de wielen langs de Zomerdijk als aardkundig monument aangewezen. Tot in de twintigste eeuw stonden deze polders elke winter plas-dras en liepen ze bij stormvloed onder met zout water.

Het Eemmeer zelf is jong: het ontstond pas bij de inpoldering van Zuidelijk Flevoland, is acht kilometer lang en hoort bij het Natura 2000-gebied Eemmeer & Gooimeer Zuidoever van 1.584 hectare, aangewezen als Vogelrichtlijngebied met doelen voor onder meer visdief, smient en nonnetje. De polders zelf vallen daar niet onder; die vormen de zuidgrens van het Natura 2000-gebied.

Waar je gaat staan

Parkeren doe je bij Theetuin Eemnes | Brave Hendrik, Meentweg 131 in Eemnes. Vandaaruit loopt een wandelroute van 8 kilometer over de Meentdijk en de Zomerdijk, met een aftakking naar de vogelkijkhut aan het Eemmeer. Fiets je liever, dan is er de Vogelboulevard van 48 kilometer in twee lussen langs beide oevers van de Eem.

Twee aardige oversteken: bij de Eemnesser Vaart vaart een fietspontje van de Noord Ervenweg naar de Zuid Ervenweg, en vanuit Amersfoort brengt de fietsboot De Eemlijn je over de Eem het gebied in.

Let op met je hond. Vanwege de grazende schapen en kwetsbare vogels zijn honden op de Meentdijk en de Zomerdijk niet toegestaan, ook niet aangelijnd. Op de fietspaden en de Noord Ervenweg mogen ze wel mee, aan de lijn. Drones zijn verboden, en je blijft op wegen en paden. De verharde wegen zijn rolstoeltoegankelijk, de dijken niet.

Verder lezen bij de bron

• Natuurmonumenten — Eemland
• Provincie Utrecht — Gebiedsbeschrijvingen Natuurbeheerplan
• Provincie Utrecht — Utrechts Actieplan Weidevogels
• Vogelbescherming — Vossenrasters in Eem- en Amstelland
• Natura 2000 — Eemmeer & Gooimeer Zuidoever

Veelgestelde vragen

Welke vogels zie je in Eemland?

In het voorjaar weidevogels: grutto, kievit, tureluur, scholekster en kemphaan. In de zomer verschuift het naar de oevers van het Eemmeer met krakeend, kuifeend en tafeleend. In de winter ganzen en zwanen, waaronder de kleine zwaan. Vanaf de vogelkijkhut aan het Eemmeer is er kans op de zeearend.

Wanneer kun je het beste gaan?

Maart tot en met juni voor de weidevogels, juni tot oktober voor de oevers van het Eemmeer, en de winter voor ganzen en zwanen. Vroege ochtend en late middag zijn steeds het rustigst en het mooist van licht.

Waar parkeer je?

Bij Theetuin Eemnes | Brave Hendrik, Meentweg 131, 3755 PD Eemnes. Dat is het startpunt dat Natuurmonumenten zelf noemt. Voor de fietsroute kun je ook starten bij de carpoolplaats Eembrugge langs de A1.

Mag mijn hond mee?

Niet op de Meentdijk en de Zomerdijk, ook niet aangelijnd, vanwege de schapen en de kwetsbare vogels. Op de fietspaden en de Noord Ervenweg mag hij wel mee aan de lijn.

Is Eemland een Natura 2000-gebied?

De polders zelf niet. Het aangrenzende water wél: het Natura 2000-gebied Eemmeer & Gooimeer Zuidoever is 1.584 hectare groot en aangewezen als Vogelrichtlijngebied. De polders van Eemland vormen daarvan de zuidgrens.