Dieren spotten in IJsselmeer

Zo groot dat je het nooit in één keer ziet

Het IJsselmeer is ongeveer 1.100 vierkante kilometer groot en gemiddeld maar drie tot drieënhalve meter diep. Dat is de sleutel tot alles wat er leeft: ondiep water met veel licht op de bodem, een enorme oppervlakte, en een open, winderig karakter. Het Natura 2000-aanwijzingsbesluit beschrijft het als een groot, tamelijk ondiep zoetwatermeer dat grotendeels door dijken en dammen wordt begrensd, met een weids en open karakter.

Samen met het Markermeer, het IJmeer en de Randmeren vormt het volgens Vogelbescherming het grootste zoetwatermeer van Noordwest-Europa. Voor een bezoeker betekent dat vooral één ding: je ziet er nooit het geheel van. Je kiest een oever, een kijkpunt, een hut.

De vogels waarvoor het meer is aangewezen

Het aanwijzingsbesluit van 3 april 2025 noemt veertien soorten van Bijlage I van de Vogelrichtlijn — roerdomp, lepelaar, kleine zwaan, brandgans, nonnetje, bruine kiekendief, porseleinhoen, kluut, goudplevier, kemphaan, dwergmeeuw, reuzenstern, visdief en zwarte stern — plus vierentwintig trekkende soorten, waaronder fuut, aalscholver, topper, brilduiker, grote zaagbek, snor en rietzanger.

De kerngroep is visetend: fuut, aalscholver, nonnetje, grote zaagbek, dwergmeeuw, visdief en zwarte stern. Dat maakt ze afhankelijk van de visstand, en daar zit het probleem. Vogelbescherming wijst op de quaggamossel, een invasieve nieuwkomer die de inheemse driehoeksmossel wegconcurreert, met als gevolg dat visetende vogels zoals de visdief last hebben van minder voedsel.

In de winter is het meer vooral een duikeendenmeer: grote aantallen toppereenden, brilduikers, kuifeenden en zaagbekken.

De vissen zijn er wel, maar je ziet ze niet

Het aanwijzingsbesluit noemt één Habitatrichtlijnvissoort: de rivierdonderpad. Dat zegt weinig over wat er zwemt. De gebiedsbeschrijving noemt daarnaast zeeforel, rivierprik, zeeprik, grote marene, houting, fint, bot en spiering als trek- en estuariene vis.

De spiering is daarvan de belangrijkste voor het hele systeem: het is de voedselvis waar de visetende vogels op drijven, en de soort waar de discussie over de visserij op het meer al decennia over gaat.

Kijken naar vis doe je hier niet vanaf de kant. De realistische plek is de Vismigratierivier bij Kornwerderzand, die de verbinding tussen Waddenzee en IJsselmeer moet herstellen — maar die is nog niet in gebruik.

Waar je kijkt

De Friese kust heeft de beste vaste voorzieningen. Vogelkijkhut De Mok bij Mirns is het hele jaar toegankelijk; het natuurgebied De Mokkebank erachter is dat uitdrukkelijk niet. Kijkpunt Cornwerd, verderop richting de Afsluitdijk, heeft een trap en een vaste telescoop en kijkt uit over de ondiepe strook tussen de dijk en de Makkumernoordwaard — precies het water waar steltlopers en eenden zitten.

Voor de Noord-Hollandse en Flevolandse oever geldt dat de kijkpunten minder gedocumenteerd zijn; ga daar af op de borden van de terreinbeheerder ter plaatse.

Het Markermeer, achter de Houtribdijk, is formeel een apart Natura 2000-gebied met een eigen aanwijzing. Marker Wadden ligt daarin en heeft op deze site een eigen gebiedspagina.