Rouwmantel spotten in Nederland

Verwarring is bijna uitgesloten. Het is een grote, roodachtig zwarte vlinder met een brede, opvallend gele achterrand langs alle vleugels, en daarbinnen een rij helderblauwe stippen. Dat contrast van donker, blauw en geel heeft geen andere Nederlandse dagvlinder. Let op één ding: bij afgevlogen dieren verbleekt de gele rand naar wit, wat de vlinder er heel anders uit laat zien maar het patroon intact laat.

Niet als vaste bewoner. Sinds 1964 is hij als standvlinder verdwenen; wat je nu ziet zijn zwervers, jaarlijks enkele stuks. Die komen vermoedelijk uit Scandinavië en Oost-Europa, bereiken ons land via Duitsland en zwerven vaak langs de noordkust. In sommige jaren komen er veel meer tegelijk — 1995, 2006 en 2021 waren zulke invasiejaren — maar ook dan is er geen voortplanting vastgesteld.

Soms wel. Hij overwintert als volwassen vlinder in een houtstapel of holle boom, en van sommige zwervers is bekend dat ze de Nederlandse winter hebben doorstaan. Dat verklaart de tweede vliegperiode: na de overwintering vliegen ze van begin maart tot begin mei, vóór de nieuwe zwervers in de nazomer arriveren. Een rouwmantel in april is dus vrijwel zeker een dier dat hier de winter heeft doorgebracht.

In gevarieerde, open bossen, en dan vooral langs bosranden met beschutte, warme inhammen en langs brede bospaden. Hij drinkt graag van boomsap en van rottend fruit in plaats van van bloemen, dus een beschadigde boom met uitlopend sap is een betere plek om te wachten dan een bloemrijke berm. Zijn belangrijkste waardplanten zijn wilgen, daarnaast berk, ratelpopulier en prunus.

Naar het uiterlijk: een donkere vlinder met een lichte rand deed negentiende-eeuwse waarnemers denken aan een zwarte rouwmantel met een afgezette zoom. In het Engels heet hij Camberwell beauty, naar de Londense wijk waar in 1748 de eerste Britse exemplaren werden gevonden — ook daar een zwerver, en ook daar bleef het bij losse waarnemingen.

De Vlinderstichting geeft een voorvleugellengte van 30 tot 35 millimeter. Dat is fors voor een Nederlandse dagvlinder — samen met de donkere, roodzwarte vleugels en de brede gele achterrand maakt het hem op afstand al herkenbaar. Bij oudere, afgevlogen exemplaren is die rand niet geel maar wit. Bron: De Vlinderstichting.

In één generatie: van eind juli tot in oktober, en daarna opnieuw na de overwintering, van begin maart tot begin mei. De rouwmantel overwintert dus als vlinder, en juist die overwinterde exemplaren zie je in het vroege voorjaar. Bron: De Vlinderstichting.