Kleine heivlinder in Nederland
📷 gailhampshire from Cradley, Malvern, U.K, CC BY 2.0 (Wikimedia Commons)

Kleine heivlinder spotten in Nederland

Hipparchia statilinus · Tree Grayling

Zeer zeldzaam 🦋 Vlinder Kwetsbare soort · R1

🛡️ Bewust geen exacte vindplaatsen

Dit is een kwetsbare soort. Wij noemen bewust geen exacte vindplaatsen. Staat er hieronder een gebied, dan is dat omdat de terreinbeheerder de soort daar zelf publiceert; de bron staat erbij. Zo dragen we bij aan de bescherming van de soort. Waarom we dat doen.

Waar en wanneer zie je een kleine heivlinder in Nederland? Deze soort is zeer zelden te zien, van juli tot en met september.

Hoe herken je een kleine heivlinder?

Voorvleugellengte 21 tot 25 millimeter. De bovenkant van de voorvleugel is zwartgrijs tot donkerbruin en mist de oranje band die veel verwante zandoogjes wel hebben. De onderzijde is bruin met enkele oogvlekken. Het mannetje heeft lichte en donkere banden op de onderzijde van de achtervleugel; bij het vrouwtje is die vrijwel eenkleurig grijs.

Waar zie je deze soort in Nederland?

Begin twintigste eeuw vloog hij verspreid over de Utrechtse Heuvelrug, grote delen van de Veluwe en Midden-Limburg. Sinds de jaren tachtig alleen nog op de zuidelijke Veluwe; er resteert één populatie, op het Kootwijkerzand.

Leefgebied: Randen van stuifzanden begroeid met buntgras, korstmossen en verspreide pollen struikhei, vooral op overgangen naar heide met grotere bomen.

Wanneer is de beste tijd?

Groen = te zien · oranje = piekperiode. De balk rolt automatisch uit de database.

Beste periode: Eind juli tot half september, in één generatie.

Beste tijdstip: Zonnige uren midden op de dag.

Recente waarnemingen

👁️ Waar is deze soort recent gezien?

Bekijk de actuele waarnemingen op Waarneming.nl. Een handige aanvulling op onze geverifieerde informatie.

Actuele waarnemingen op Waarneming.nl →

Let op: bij kwetsbare soorten worden waarnemingen door de bron al vervaagd of afgeschermd. Wij nemen geen exacte locaties over.

Zo vergroot je je kans

  • Ga op een warme, windstille dag tussen een uur of tien en vier — dan zijn ze actief.
  • Zoek de plek op, niet het dier: bloemrijke randen bij vlinders, oevers en open water bij libellen.
  • Beweeg langzaam en houd je schaduw van het dier af; die valt eerder op dan jijzelf.
  • Vroeg in de ochtend zitten ze nog koud en stil op een blad — dan kun je het dichtst naderen.

🎒 Wat je hiervoor nodig hebt

Verrekijker met korte scherpstelafstand. Zittend op zand is hij vrijwel onzichtbaar; je ziet hem meestal pas als hij opvliegt.

Fotograferen

Blijf op de gebaande paden in het stuifzand. Deze vlinder heeft aan één gebied genoeg om uit Nederland te verdwijnen, en de korstmosvegetatie waar hij van afhankelijk is, herstelt zich nauwelijks van betreding.

🌿 Verantwoord spotten

Houd afstand, blijf op de paden en lok dieren nooit met voer of geluid. Verlaat het gebied zodra een dier onrustig wordt. Dit is een kwetsbare soort. Wij noemen bewust geen exacte vindplaatsen. Staat er hieronder een gebied, dan is dat omdat de terreinbeheerder de soort daar zelf publiceert; de bron staat erbij. Zo dragen we bij aan de bescherming van de soort.

Bronnen: NDFF Flora & Fauna Verkenner (open data), geraadpleegd 07-08-2026; De Vlinderstichting
Status: Geverifieerd · Laatst gecontroleerd: 2026-08-08

Veelgestelde vragen

Hoe herken je een kleine heivlinder?

Aan het ontbreken van oranje. De bovenkant van de voorvleugel is zwartgrijs tot donkerbruin zonder oranje band — precies waar veel verwante zandoogjes die wél hebben. De onderzijde is bruin met enkele oogvlekken. Het mannetje heeft lichte en donkere banden op de onderkant van de achtervleugel, terwijl die bij het vrouwtje vrijwel eenkleurig grijs is. Voorvleugellengte 21 tot 25 millimeter.

Wat is het verschil met de heivlinder?

Die twee lijken sterk op elkaar en het onderscheid is lastig, dus je gebruikt naast de tekening ook de omstandigheden. De kleine heivlinder vliegt later — eind juli tot half september tegenover eerder in de zomer — en zit op de randen van stuifzanden met buntgras, korstmossen en losse pollen struikhei. De heivlinder is veel algemener en gebruikt bredere heideterreinen. Bij twijfel: zittend met gesloten vleugels op kaal zand is de kleine heivlinder vrijwel onvindbaar, wat op zich al kenmerkend gedrag is.

Hoeveel kleine heivlinders zijn er nog in Nederland?

Er is nog één populatie, op het Kootwijkerzand. Begin twintigste eeuw vloog de soort nog verspreid over de Utrechtse Heuvelrug, grote delen van de Veluwe en Midden-Limburg; sinds de jaren tachtig alleen nog op de zuidelijke Veluwe. Die ene populatie is bovendien volledig geïsoleerd: de dichtstbijzijnde andere Europese populaties zitten bij Parijs en bij Hamburg. Terugkeer op eigen kracht is daarmee praktisch uitgesloten.

Waar leeft de rups van?

Van buntgras, aangevuld met schapengras. Dat verklaart de gebondenheid aan stuifzandranden: buntgras groeit in losse pollen op kaal, arm zand en verdwijnt zodra de bodem dichtgroeit met gras of vermest raakt. Stikstofdepositie is hier het kernprobleem, want die verandert open stuifzand binnen enkele decennia in een gesloten grasmat.

Waarom noemen jullie geen precieze vindplaatsen?

Omdat álle waarnemingen van deze soort in de NDFF vervaagd zijn tot hokken van 10 bij 10 kilometer, met bescherming en verstoring van de soort als reden. Bij een vlinder waarvan in heel Nederland nog één populatie over is, kan gerichte drukte de korstmos- en buntgrasvegetatie kapot lopen. Wij houden het daarom bij de zuidelijke Veluwe. Ga je in een stuifzandgebied wandelen, blijf dan op de paden — dat is voor deze soort geen formaliteit.

Gegevens over voorkomen komen uit de NDFF en van De Vlinderstichting. Deze soort staat op de NDFF Lijst Kwetsbare Soorten: álle waarnemingen zijn vervaagd tot 10 bij 10 kilometer, daarom noemen wij geen gebieden of vindplaatsen. Zie ook onze verantwoording.

De seizoensmail

Eén keer per maand een korte mail: welke dieren er die maand te zien zijn, in welke gebieden, en wat er die maand net begint of juist ophoudt. Niet vaker, en nooit een advertentie.

Je krijgt eerst een mailtje met een bevestigingslink. Pas als je daarop klikt sta je op de lijst — zo kan niemand jouw adres aanmelden.